Variatielinguïstiek

  • Activiteiten Variatielinguïstiek



    Variatielinguïstiek was in het laatste jaar van haar bestaan als zelfstandige onderzoeksgroep succesvol in het verwerven van onderzoekssubsidies, waaronder Nederlab (NWO-groot; Bennis, Van der Sijs et al., ze hieronder), Knowledge and Culture (NWO-Horizon; Barbiers, Bennis, van Oostendorp et al.) en Maps and Grammar (NWO-Vrije competitie; Barbiers, van Oostendorp et al.). Knowledge and Culture onderzoekt de mate waarin en hoe aangeboren eigenschappen van de menselijke cognitie aspecten van de cultuur bepalen, waarbij het Meertens Instituut participeert in deelprojecten over ritme en metrum in poëzie (Van Oostendorp), en over getal in taal (Barbiers). Maps and Grammar onderzoekt met geavanceerde data-analyse en visualiseringstechnieken dialectgeografische patronen in relatie tot grammaticale structuur.  Voorts werd een aanvraag voor een internationale NIAS themagroep gehonoreerd: The Construction of Local Identities through Cultural Practices (Cornips & Stengs) en in het verlengde hiervan het interne project Local Language/Local Culture (Cornips & Stengs).
     
    Daarnaast werden er twee NWO-Rubicon-subsidies toegekend, één aan Francesc Josep Torres-Tamarit met een project over lettergreepstructuur en één aan Peter Jurgec met een project over de fonologie van het Sloveens (uit te voeren aan de Universiteit Leiden). Etske Ooijevaar begon als AiO bij het project Life Cycle of Liquids.
     
    Hans Broekhuis (Taalportaal) publiceerde twee lijvige delen Syntax of Dutch. Eefje Boef (Edisyn) promoveerde in januari 2013 cum laude op het proefschrift Doubling in Relative Clauses en begon in de loop van 2012 als postdoc aan het ZAS (Berlijn). Maaike Prehn verdedigde haar proefschrift Vowel Quantity and the Fortis-lenis Distinction in North Low Saxon (project Tone and Intrasegmental Structure in West-Germanic Dialects). Anna Strycharz verdedigde haar proefschrift Variation and Change in Osaka Japanese Honorifics. A Sociolinguistic Study of Dialect Contact aan de Universiteit van Edingburgh. In oktober werd de website Gekaapte brieven gelanceerd met daarop 3000 brieven uit de 17e en 18e eeuw. Een selectie uit het werk van Hans den Besten werd beschikbaar gemaakt in de bundel Roots of Afrikaans (redactie Ton van der Wouden).
     
    Nicoline van der Sijs werd benoemd tot hoogleraar Historische Taalkunde van het Nederlands in de Digitale Wereld aan de Radboud Universiteit Nijmegen (per 1-1-2013). Leonie Cornips sprak op 11 mei haar oratie Talen in Beweging uit aan de Universiteit van Maastricht.
     
    Het grote publiek werd uitstekend bediend met de interactieve website Taaldetector (NWO-Meerwaarde) die de variatierijkdom in het Nederlandse taalgebied toont, tal van columns en populairwetenschappelijke publicaties over taalwetenschap in landelijke en regionale bladen en op Internet, een aantal bijdragen aan De Taalcanon, bijdragen aan twee televisieseries over taal: Dat is andere taal (NTR) en Man over Woord (CANVAS) en een serie hoorcolleges op CD over Taalverloedering (Van Oostendorp). De Dialectatlas van het Nederlands (Van der Sijs et al.) werd bekroond met de LOT Populariseringsprijs.


    Uitgelicht: Nederlab

    Het grote infrastructuur- c.q. onderzoeksprogramma Nederlab is eind 2012 van start gegaan. Het is een programma dat ambieert om alle gedigitaliseerde teksten die relevant zijn voor onderzoek naar de Nederlandse taal, cultuur en geschiedenis vanaf het jaar 800 bij elkaar te brengen in een gebruiksvriendelijke webomgeving die voorzien is van geavanceerde tools waarmee verschillende groepen onderzoekers deze enorme verzameling of specifieke delen ervan kunnen doorzoeken en analyseren. Het Meertens Instituut is aanvrager en penvoerder van dit programma, dat verder gedragen wordt door het Huygens ING, het Instituut voor Nederlandse Lexicologie en de Digitale Bibliotheek voor de Nederlandse Letteren / Koninklijke Bibliotheek. Daarnaast zijn vrijwel alle Nederlandse universiteiten partner in deze onderneming, die voor een bedrag van 4 m€ gefinancierd wordt door NWO (NWO-groot), KNAW, de infrastructuurprojecten CLARIN en CLARIAH en de betrokken deelnemers.
     
    Centrale vragen in het geesteswetenschappelijke onderzoek betreffen de variatie en de dynamiek die we aantreffen in taal en cultuur. Onderzoekers proberen deze processen te begrijpen op basis van de bestudering van relevante verschijnselen. Tot nu toe waren deze studies noodzakelijkerwijs beperkt in hun scope en in de periode van onderzoek. Het is de bedoeling van Nederlab om op basis van Nederlandstalige teksten de empirische reikwijdte van het onderzoek substantieel te vergroten.
     
    Voor de beantwoording van nieuwe, longitudinale onderzoeksvragen krijgen onderzoekers de mogelijkheid om uit de verschillende historische teksten, die op verschillende locaties worden aangeboden, een eigen onderzoekscorpus samen te stellen, dat met een groot aantal binnen Nederlab aangeboden tools kan worden geanalyseerd. Hiervoor is het nodig dat de metadata van de verschillende databronnen worden geüniformeerd. Daarnaast moeten er nieuwe tools worden ontwikkeld of bestaande tools worden aangepast, met name voor de oudere periodes van het Nederlands. Het betreft onder andere specifieke zoekmachines, cartografische tools, syntactische en semantische parsers, visualisatietools, named entity recognition en tools voor sentiment mining en text mining.
    In het programma zit een aanzienlijke onderzoekscomponent om uit te vinden op welke wijze het onderzoek naar veranderingsprocessen in taal en cultuur optimaal kan profiteren van nieuwe technologie. Van begin af aan worden studenten, promovendi en onderzoekers bij het project betrokken. Vooraanstaande onderzoekers uit de historische wetenschappen, de letterkunde en de taalkunde gaan pilots uitvoeren naar onderwerpen als grammaticale taalverandering in het Nederlands (bijv. van sconinx boec tot het boek van de koning), motiefherkenning en genreherkenning in de letterkunde en het beeld van buitenlanders door de eeuwen heen in de geschiedenis. 


    Publikaties

    Wetenschappelijke artikelen in tijdschriften

    • Bloothooft, G., Mandemakers, K., Brouwer, L. & Brouwer, M. (2012). Data Mining in the Dutch (Historical) Civil Registration (1811–Present). Human Biology, 84(2), 177-184.
    • Boef, E. (2012). Doubling in Dutch restrictive relative clauses: rethinking the Head External Analysis. Proceedings of ConSole, XIX, 125-149.
    • Boef, E. (2012). Long-distance relativization in varieties of Dutch. Proceedings of ConSole, 77-100.
    • Boef, E. & Dal Pozzo, L. (2012). Some notes on word order and interpretation in Dutch and Finnish. Nordlyd 39.1, special issue on 'The Grammar of Objects', 44-62.
    • Broekhuis, H. & Cornips, L. (2012). The verb krijgen ‘to get’ as an undative verb. Linguistics, 50(6), 1205-1249.
    • Cornips, L., Rooij, V. de & Stengs, I.L. (2012). Carnavalesk taalgebruik en de constructie van lokale identiteiten. Een pleidooi voor taalcultuur als onderzoeksveld. Dutch Journal of Applied Linguistics, 1(1), 15-40.
    • Cornips, L., Hulk, A., Reijers, C & Gonzalez, P. (2012). When semantics meets morpho-syntax. The role of count/mass feature in acquiring HET as definite determiner in monolingual and bilingual Dutch. Esttudos linguisticos. Linguistic Studies, 2010/2011(6/7), 75-89.
    • Darlu, P., Bloothooft, G., Boattini, A., Brouwer, L., Brouwer, M., Brunet, G., Chareille, P., Cheshire, J., Coates, R., Dräger, K., Desjardins, B., Hanks, P., Longley, P., Mandemakers, K., Mateos, P., Pettener, D., Usell, A. & Manni, F. (2012). 'The Family Name as Socio-Cultural Feature and Genetic Metaphor: From Concepts to Methods. Human Biology, 84(2), 169-214.
    • Foolen, A. & Wouden, T. van der (2012). Rechterperiferie en intersubjectiviteit. In hoeverre hangen plaats en functie samen? Nederlandse Taalkunde, 16(3), 349-351.
    • Hermans, B.J.H. (2012). Productive and unproductive stress patterns in Brazilian Portuguese. Revista Letras , 28, 77-115.
    • Hermans, B.J.H. (2012). The strength of posttonic syllables in Riustring Old Frisian. Philologia Frisica. Lêzingen en debatten Fryske Filologekongres, 75-102.
    • Jurgec, P. (2012). Two types of parasitic assimilation. Nordlyd, 38(2), 108-135.
    • Keij, B, Cornips, L., Hout, R.W.N.M. van, Hulk, A. & Emmerik, J. van (2012). Knowing versus producing: the acquisition of grammatical gender and the definite determiner in Dutch by L1-TD, L1-SLI, and eL2 children. Linguistic Approaches to Bilingualism (LAB), 2(4), 379-403.
    • Oostendorp, M. van (2012). Bilingualism versus multilingualism in the Netherlands. Language Problems & Language Planning, 36(3), 252-272.
    • Oostendorp, M. van (2012). Quantity and the Three-Syllable WIndow in Dutch Word Stress. Language And Linguistics Compass.
    • Oostendorp, M. van (2012). Stress as a proclitic in Modern Greek. Lingua, 122(11), 1165-1181.
    • Postma, G.J. (2012). Review Studies in West Frisian Syntax (Germen de Haan). Us Wurk. Tydskrift foar frisistyk, 61, 176-180.
    • Sloos, M. & Oostendorp, M. van (2012). The relationship between phonological and geographic distance. Umlaut on the diminutive in Dutch dialects. Taal & Tongval, 62(2), 204-250.
    • Soohani, B., Oostendorp, M. van & Ahangar, A.A. (2012). Stress Pattern System in Central Sarawani Balochi. Iranian Journal of Applied Language Studies, 3(2).
    • Wouden, T. van der (2012). 2010. Roel Vismans, Matthias Hüning & Fred Weerman, Dutch between English and German. Internationale Neerlandistiek, 50, 156-158.

    Wetenschappelijke hoofdstukken in boeken

    • Barbiers, S. (2012). Microsyntactic Variation. In Marcel den Dikken (Ed.), The Cambridge Handbook of Generative Syntax (pp. 900-925). Cambridge: Cambridge University Press.
    • Botma, E.D. & Oostendorp, M. van (2012). A propos of the Dutch vowel system 21 years on, 22 years on. In E.D. Botma & Roland Noske (Eds.), Phonological Explorations: Empirical, Theoretical and Diachronic Issues. Berlin: Mouton de Gruyter.
    • Heeringa, W.J. & Hinskens, F.L.M.P. (2012). The measurement of Dutch dialect change in the sound components. In S. Hansen, Chr. Schwarz, Ph. Stoeckle & T. Streck (Eds.), Dialectological and folk dialectological concepts of space (pp. 250-267, 297-299). Berlin/Boston: De Gruyter.
    • Hermans, B.J.H. (2012). The phonological representation of the Limburgian tonal accents. In B. Botma & R. Noske (Eds.), Phonological explorations; empirical, theoretical and diachronic issues (pp. 227-244). Berlin: Mouton de Gruyter.
    • Hinskens, F.L.M.P. (2012). Liquids in a case of unfolding early L1 Dutch: from null realizaton through free variation through probabilistically bound variation to lexical contrast. In B. Botma & R. Noske (Eds.), Phonological explorations. Empirical, theoretical and diachronic issues (Linguistische Arbeiten) (pp. 313-331). Berlin: Mouton de Gruyter.
    • Postma, G.J. (2012). Clause-typing by [2] – the loss of the 2nd person pronoun du 'you' in Dutch, Frisian and Limburgian dialects. In Victoria Camacho-Taboada (Ed.), Camacho-Taboada, Victoria, Ángel L. Jiménez-Fernández, Javier Martín-González and Mariano Reyes-Tejedor (eds.), Information Structure and Agreement (pp. 217-254). Amsterdam: Benjamins.
    • Wouden, T. van der & Muysken, P.C. (2012). Introduction. In T. van der Wouden (Ed.), Roots of Afrikaans. Selected writings of Hans den Besten (CLL, 44) (pp. 1-5). Amsterdam: Benjamins.
    • Zhang, J., Kemps-Snijders, M. & Bennis, H.J. (2012). The CMDI MI Search Engine: Access to Language Resources and Tools Using Heterogeneous Metadata Schemas. In P Zaphiris, G Buchanan, E Rasmussen & F Loizides (Eds.), Theory and Practice of Digital Libraries - Second International Conference, TPDL 2012, Paphos, Cyprus, September 23-27, 2012. Proceedings (Lecture Notes in Computer Science, 7489) (pp. 492-495). Berlin Heidelberg: Springer-Verlag.

    Boeken en boekredactie

    • Bennis, H.J. (2012). Crossing Boundaries - Research plan Meertens Institute 2013-2018. Amsterdam: Meertens Institute.
    • Boerrigter, R. & Nijboer, H.T. (Eds.). (2012). Names as Language and Capital. Amsterdam: Meertens Instituut.
    • Broekhuis, H. & Keizer, M.E. (2012). Syntax of Dutch. Nouns and Noun Phrases Volume 1 (Comprehensive Grammar Resources). Amsterdam: Amsterdam University Press.
    • Broekhuis, H. & Dikken, M. den (2012). Syntax of Dutch. Nouns and Noun Phrases Volume 2 (Comprehensive Grammar Resources). Amsterdam: Amsterdam University Press.
    • Wouden, T. van der (Ed.). (2012). Roots of Afrikaans. Selected writings of Hans den Besten (Creole Language Library, 44). Amsterdam: John Benjamins.

    Congressen en workshops

    In 2012 zijn de volgende bijeenkomsten (mede-)georganiseerd door de onderzoeksgroep Variatielinguïstiek:
    • Lecture Series Syntax Circle; Leiden, Amsterdam, Utrecht.
    • Dag van de Nederlandse Zinsbouw 6.
    • Organisatie Symposium 'Taalcultuur in Limburg' ter gelegenheid van de inaugurele rede Bijzondere leerstoel Taalcultuur in limburg: Maastricht, MU (2012, mei 11).
    • Morphology Meeting 2012, University Centre for Linguistics (LUCL) i.s.m. het Meertens Instituut

    Onderwijs

    BA/MA of PhD cursus

    • Barbiers, S. (2012). MA College Taaldiagnostiek (Language Diagnostics), Winter term 2012-13, Universiteit Utrecht.
    • Barbiers, S. (2012). MA cursus Taaldiagnostiek (Language Diagnostics), Spring term 2011-2012, Universiteit Utrecht.
    • Barbiers, S. & Dimitriadis, A. (2012). ReMA course Language Variation (micro-macro), Utrecht University.
    • Cornips, L. (2012). BA Honors Multingual landscape of Maastricht (UM).
    • Oostendorp, M. van & D'Alessandro, R.A.G. (2012). Microvariation. PhD cursus Universiteit Leiden.

    Gastlezing in BA/MA of PhD cursus

    • Barbiers, S. (2012). Micro- en macrovariatie. Gastcollege in BA-Cursus Onderzoekswerkgroep Taalkunde: Opleiding Nederlandse Taal en Cultuur, Universiteit Utrecht.
    • Bennis, H.J. (2012). Gastcollege Taalverandering - MA - RU Groningen.
    • Hermans, B.J.H. (2012). PhD cursus Projecting weight. IV Seminario Internacional de Fonologia: Porto Alegro.
    • Hermans, B.J.H. (2012). PhD cursus The representation of stress. IV Seminario Internacional de Fonologia: Porto Alegro.

    Redacties

    Onderzoekers van Variatielinguïstiek waren betrokken als (gast)-redacteur bij de volgende tijdschriften:

    • Biolinguistics
    • Digitale Bibliotheek der Nederlandse Letteren, elektronisch tijdschrift
    • Dutch Journal of Applied Linguistics (DuJAL)
    • Handelingen van de Koninklijke Zuid-Nederlandse Maatschappij voor Taal- en Letterkunde en Geschiedenis (KZM)
    • Language Problems and Language Planning
    • Linguistic Variation Yearbook
    • Linguistica Silesiana
    • Neder-L
    • Neerlandistiek.nl
    • Taalpost, elektronisch tijdschrift
    • Taal en Tongval
    • The Journal of Comparative Germanic Linguistics
    • Tijdschrift voor Nederlands Taal- en Letterkunde (TNTL)
    • Trefwoord
    • Zeitschrift für Dialektologie und Linguistik (ZDL)
       
  • Projecten Variatielinguïstiek

    De onderzoeksgroep Variatielinguïstiek beschrijft en onderzoekt de taalkundige variatie in het Nederlandse taalgebied, allereerst in Nederland. Het gaat daarbij niet alleen om geografische variatie (o.a. dialecten), maar ook om sociaal en cultureel bepaalde variatie. Het belangrijkste doel van dit onderzoek is om inzicht te verwerven in de aard van taalvariatie, de taalkundige factoren die daarbij een rol spelen en de buitentalige factoren (o.a. leeftijd, gender, etniciteit) die variatie in Nederland veroorzaken of beïnvloeden. Het onderzoek is gericht op inzicht in de hedendaagse situatie. Diachroon onderzoek naar taalverandering speelt daarbij een rol, naast sociolinguïstisch en formeel taalkundig onderzoek; wezenlijk is ook de wisselwerking tussen deze drie benaderingen. De onderzoeksgroep concentreert zich op variatie in de grammatica (klanken, woordvorming en zinsbouw).


    Fonologische variatie

    Fonologische variatie van Nederlandse dialecten (2005-...)

    Het onderzoek strekt zich uit tot segmentele variatie binnen het Nederlandse taalgebied. De nadruk ligt enerzijds op de bijdrage die de studie van deze variatie kan leveren in het inzicht in segmentele representatie en anderzijds op een verruiming en verscherping van het concept 'dialectafstand'.
    Resultaten in 2012: 7 publicaties in wetenschappelijke tijdschriften (reviewed), 4 hoofdstukken in wetenschappelijke bundels (reviewed), 32 lezingen waaronder 19 keynote lezingen. M. van Oostendorp bracht een hoorcollegereeks op cd uit: Taalverloedering. Een hoorcollege over veranderingen in de Nederlandse taal. M. Prehn promoveerde op 31 januari 2012 aan de Universiteit van Amsterdam. Verder schreven de onderzoekers bijdragen aan de Taalcanon en Onze taal en publiceeerde M. van Oostendorp (i.s.m. R. van den Berg) het boek Dat is andere taal! Streektalen en dialecten van Nederland (Utrecht: Winkler Prins).
    Medewerkers: B. Hermans (uitvoerder), F.L.M.P. Hinskens (uitvoerder), P. Jurgec (onderzoeker), M. van Oostendorp (uitvoerder).

    Het leven der liquidae (2012-2017)

    De liquidae (de klanken /l/ en /r/) in codapositie in het Nederlands en de Nederlandse dialecten zijn de afgelopen decennia heel snel aan het veranderen. Met dit project laten we zien hoe deze veranderingen het best te begrijpen zijn als het gevolg van interactie tussen E-taal (fonetiek, sociolinguïstiek, taaloverdracht) en I-taal (synchrone en diachrone fonologie) en hoe omgekeerd deze interactie het best kan worden bestudeerd aan de hand van een concrete casus. Het onderwerp sluit aan bij actuele discussies in ieder van de genoemde disciplines en biedt daarom een uitgelezen kans om een microvariationistisch perspectief aan de hand van Nederlandse empirische data aan bestaande debatten toe te voegen. De verschijnselen kunnen kort als volgt beschreven worden. In de eerste plaats vocaliseren zowel de /r/ als de /l/ aan het eind van de lettergreep: zie de Gooise /r/ ([ɻ])) en de [w]-achtige uitspraak van de /l/. In de tweede plaats veroorzaken beide, zij het in verschillende mate, verlenging en verkleuring van de voorafgaande klinker. Interessant genoeg heeft het Nederlands in een ver verleden ook een eerder proces van vocalisatie van /l/ achter de rug, dat inmiddels in het Standaardnederlands volkomen gelexicaliseerd is: oud uit old, woud uit wald, mout naast malt, maar niet *Bout voor Balt. We vinden een soortgelijke taalverandering dus in minstens drie verschillende fases: (i) de vocalisatie van /l/ is voor de meeste sprekers nog in een heel vroeg stadium van fonetische aanpassing zonder gevolgen voor het systeem, (ii) verlengingen als die hierboven zijn volgens sommige auteurs gevoelig voor de metrische structuur van een woord en daarom gefonologiseerd, (iii) vormen als oud en koud zijn in deze vorm opgenomen in het lexicon en daarom helemaal geen gevolg meer van synchrone fonologie of fonetiek. De precieze werking van deze processen is het onderwerp geweest van fonologisch en fonetisch onderzoek, zowel door leden van onze onderzoeksgroep als door onderzoekers daarbuiten; bovendien doen soortgelijke verschijnselen zich op dit moment voor in het Engels. Uit deze publicaties wordt duidelijk dat dit verschijnsel een focus op de interactie tussen interne en externe factoren niet alleen mogelijk, maar zelfs hogelijk gewenst maken. We onderscheiden in dit project de volgende deelvragen: 1. De relatie tussen klankverandering en sociolinguïstische status 2. Taalverandering in transitie. 3. De rol van frequentie. 4. Interactie met morfologie. 5. Interactie met syntaxis. 6. Toepassing van synchrone bevindingen op diachronie.
    Resultaten in 2012: 1 proefschrift over articulatorische, akoestische en perceptuele aspecten, lezingen op internationale taalkundeconferenties, enkele substantiele publikaties in gepeerreviewde, internationale taalkundige vaktijdschriften. Promovenda E. Ooijevaar heeft op 15 mei 2012 een aanvang gemaakt met haar deel van het onderzoeksproject.
    Medewerkers: M. van Oostendorp (projectleider), B. Hermans (onderzoeker), F. Hinskens (onderzoeker) en E. Ooijevaar (PhD).

    Syntactische variatie

    Agreementrelaties (2001-...)

    Het verschijnsel 'agreement' is een centraal thema in de theoretische taalkunde. Bekend is dat agreementrelaties, zoals congruentie tussen subject en persoonsvorm of tussen nomen en adjectief, een grote mate van variatie vertonen. Doel van dit project is inzicht te verkrijgen in de mate en de aard van variatie op dit terrein en de theoretische consequenties daarvan.
    Resultaten in 2012: H.J. Bennis hield een gastcollege Taalveranderingaan de Rijksuniversiteit Groningen.
    Medewerkers: H.J. Bennis (projectleider/uitvoerder).

    Dynamica van Syntactische Taalveranderingen (2009-...)

    In dit project leggen we een verband tussen geografische en temporele patronen (E-taal), verkregen via een kwantitatieve analyse van een taalverandering, en de aard van de taal-interne verandering (I-taal). De bedoeling is kwantitatieve modellen op te stellen en deze te testen met behulp van diachrone corpora.
    Resultaten in 2012: Een hoofstuk in een wetenschappelijke bundel: Postma, G.J. (2012). Clause-typing by [2] – the loss of the 2nd person pronoun du 'you' in Dutch, Frisian and Limburgian dialects. In Camacho-Taboada, Victoria, Ángel L. Jiménez-Fernández, Javier Martín-González and Mariano Reyes-Tejedor (eds.), Information Structure and Agreement (pp. 217-254). Amsterdam: Benjamins. Verder vier lezingen waaronder een keynote lezing.
    Medewerkers: G.J. Postma (uitvoerder).


    European Dialect Syntax (2005-2012)

    (i) Documentatie en analyse van syntactische verdubbelingsverschijnselen in Europese dialecten (ii) Opbouwen van Europees netwerk van dialectsyntactici. Standaardiseren van methodologie, opslag en retrieval van syntactische data.
    Resultaten in 2012: Project voltooid, zie voor de infrastructuur www.dialectsyntax.org (o.a. Edisyn search engine). Publicaties en lezingen: zie jaarverslagen 2005-2012. Proefschrift Eefje Boef (Doubling in relative clauses) verdedigd op 18 januari 2013, Universiteit Utrecht; cum laude. Organisatie European Dialect Syntax Workshop VI, University of Cambridge (31 maart 2012).
    Medewerkers: S. Barbiers (projectleider), E. Boef (medewerker onderzoek), F. Wesseling (medewerker onderzoek).

    Sociolinguïstisch/Syntactisch onderzoek: Limburg (2000-...)

    Onderzoek gericht op syntactische variatie en verandering in de Limburgse dialecten en het Limburgse Nederlands; parameters en sociale distributie.
    Resultaten in 2012: 1 internationale lezing (plenary) en 1 ma scriptie.
    Medewerkers: L. Cornips (onderzoeker).

    Naamkunde


    LINKS: koppelingssysteem voor historische familiereconstructie (2009-2013)

    LINKS heeft tot doel om alle families in Nederland in de 19e en 20ste eeuw te reconstrueren. Deze reconstructie zal gebaseerd worden op GENLIAS, de digitale index van alle registers van de burgerlijke stand uit die periode. Al vijftien jaar lang zijn talrijke vrijwilligers bezig geweest om de index te bouwen, en ze hebben nog vele jaren te gaan. Deze index bevat niet alleen de namen van de geborenen, gehuwden en overledenen maar ook de namen van hun ouders en partners, geboorteplaats, geboortedatum en soms ook beroepen. De beschikbaarheid van deze gegevensverzameling heeft een groot potentieel voor wetenschappelijk onderzoek dat gericht is op individuen in familieverband. Dit is niet alleen van het grootste belang voor historische demografie en sociale- en economische geschiedenis, maar ook voor naamkunde, epidemiologie, antropologie, historische sociologie en genetica. Als gevolg van de hoge mate van onzekerheid in de spelling van voor- en achternaam (door lees- en typfouten, verkeerde notaties en inconsistenties bij de registratie, regionale verschillen, etc.) en inconsistenties tussen archieven bij de lokale gegevensopslag, is gegevenskoppeling een gecompliceerde taak. Het project wordt uitgevoerd in samenwerking het IISG, LIACS (Universiteit Leiden), UiL-OTS (Universiteit Utrecht). Project in samenwerking met: IISG.
    Resultaten in 2012: twee artikelen in Human Biology, enkele lezingen en een populair-wetenschappelijke publicatie.
    Medewerkers: G. Bloothooft (onderzoeker / mede-projectleider Meertens Instituut / UiL-OTS UU), K. Mandenmakers (onderzoeker / projectleider IISG).

    Overige projecten

    Diachrone corpora (2010-2015)

    Coordinerende en inhoudelijke werkzaamheden om diachrone corpora voor onderzoek samen te stellen en te ontsluiten. Project in samenwerking met: Stichting Vrijwilligersnetwerk Nederlandse Taal, Universiteit Oldenburg, DBNL, NBG, INL, RUN.
    Resultaten in 2012: P.van Reenen heeft het 13e-eeuwse Corpus Gysseling technisch en inhoudelijk gecorrigeerd. R. Hartmann is begonnen teksten van het 14e-eeuwse CRM te fotograferen; die foto's worden aan de transcriptie gelinkt. N. van der Sijs heeft subsidie van de Taalunie gekregen voor het voor druk gereedmaken van het Woordenboek van het Nederlands in Suriname van 1667 tot 1876 van J. van Donselaar; de tekst wordt tevens omgezet naar een database en op de website van het Meertens Instituut voor onderzoekers beschikbaar gemaakt. N. van der Sijs en H. Beelen hebben m.b.v. vrijwilligers van de Stichting Vrijwilligersnetwerk Nederlandse Taal digitale uitgaven verzorgd van: - Vorstermanbijbel, 1528/1531; - Nieuwe Testament van Jan Utenhove, 1556; - Jan Utenhove: 25 Psalmen, 1557; - Jan Utenhove: 26 Psalmen, 1558; - Veelderhande gheestelicke Liedekens 1558; - Jan Utenhove: Psalmen Davids, 1566; - Diederik Camphuysen: Uitbreyding over de Psalmen des Profeten Davids, 1630; - Davids Psalmen, Gedicht, Aen d'eene zijde door Petrum Dathenum, Aen d'andere zijde door J. de Brune. Amsterdam 1650; - Statenvertaling 1657; - Adriaen Koerbagh, 't Nieuw Woordenboek der Regten, 1664; - Adriaen Koerbagh, Een Bloemhof van allerley lieflijkheyd sonder verdriet, 1668; - Het vermaaklyk buitenleven, of de zingende en speelende boerenvreugd, 1716; - Salomon Rusting: Barbarologia ofte boeren-latyn. Amsterdam 1733; - M. Noel Chomel: Huishoudelyk Woordboek, twee delen. Leiden en Amsterdam 1743; - Het tweede deel van de Nieuwe Overtoompsze markt-schipper, of vermaakelyke Leidsze Kaag later uitgegeven dan 1755; - De drie kemphaantjes 1784; - Het Nieuwe Tulpje. Amsterdam ca. 1800; - Christelijke Gezangen en Liederen. Haarlem 1804. Alle werken zijn gepubliceerd bij DBNL en gedeponeerd bij DANS.
    Medewerkers: H. Beelen (universiteit Oldenburg), R. Hartmann (MI), P. van Reenen (MI), N. van der Sijs (onderzoeker).


    Elektronisch Woordenboek van de Nederlandse Dialecten (2012-2014)

    Het aan elkaar koppelen van digitale dialectwoordenboeken, met als doel de ontwikkeling van een dialectlemmatiseerder en een computationeel dialectlexicon voor het zoeken binnen dialectteksten. Project in samenwerking met: Dialectologie Gent, Universiteit Tilburg (J. Swanenberg), Fryske Akademie.
    Resultaten in 2012: Op het Meertens Instituut is een applicatie ontwikkeld voor het koppelen van dialectwoordenboeken. Met behulp hiervan zijn 6 Brabantse woordenboeken door Tilburgse studenten o.l.v. J. Swanenberg gekoppeld. Aan etymologiebank.nl zijn enkele etymologische woordenboeken toegevoegd van variëteiten van het Nederlands: Afrikaans en Surinaams-Nederlands; hiervoor kan de op het Meertens Instituut ontwikkelde applicatie worden herbenut.
    Medewerkers: N. van der Sijs (projectleider MI), L. Cornips (MI), J. Kruijsen (MI), J. Swanenberg (Un Tilburg), R. Zeeman (MI).

    Gekaapte Brieven (2011-2013)

    In november 2011 is, met steun van het Prins Bernhard Cultuurfonds, een vrijwilligersproject gestart t.b.v. de ontsluiting en transcriptie van gekaapte documenten uit de 17e en 18e eeuw. Er zijn ca. 150 vrijwilligers geworven. De technische afdeling van het Meertens Instituut heeft een applicatie gemaakt voor het invoeren van metadata bij de gekaapte brieven. Zie http://www.gekaaptebrieven.nl. Project in samenwerking met: Prize Papers Consortium: FA, Huygens ING, KB, NA, UL, UvA, Brill.
    Resultaten in 2012: In 2012 hebben vrijwilligers alle brieven van metadata en transcripties voorzien en in een eerste ronde gecontroleerd. Een kleine groep correctoren heeft de eindcorrectie van de helft van de brieven gedaan. Twee stagiaires hebben de metadata geuniformeerd. Vrijilligers en Meertens-medewerkers hebben de koppelingen van bij elkaar horende documenten gelegd. Op 8 oktober 2012 is de website www.gekaaptebrieven.nl gelanceerd, met daarop de helft van de transcripties, met metadata. De website werd genomineerd voor de Geschiedenis Online prijs 2012.
    Medewerkers: N. van der Sijs (projectleider MI), R. Zeeman (ontwikkelaar).


    Grammaticaal geslacht in het Deens en Nederlands van jongeren (GIDDY) (2012-2015)

    Dit project onderzoekt variatie in het grammaticaal geslacht van het bepaald lidwoord en adjectief in het Deens en Nederlands gesproken door jongeren. Deze studie integreert theoretische taalkunde met sociolinguïstiek (specifiek hoe jongeren met twee talen tot hun beschikking in toekenning van het grammaticaal geslacht variëren). Dat jongeren (net als volwassenen) anders spreken dan de norm voorschrijft, kan alles te maken hebben met de identiteit die ze beleven en willen uitdrukken. We onderzoeken dus of het al dan niet spreken van een ander soort Nederlands en Deens een gevolg is van identiteitsformatie. Voor het Nederlands maken we gebruik van experimentele en in mindere mate van spontane spreektaaldata (uit het TCULT-project), voor het Deens onderzoeken we longitudinale spreektaaldata. Internet: lanchart.hum.ku.dk/. Deelproject van ‘Early successive bilingualism: Bilingual first language acquisition or child second language acquisition?’, in samenwerking met: LANCHART, University of Copenhagen,  F. Gregersen and B. Thomsen.
    Resultaten in 2012: 1 lezing (Sociolinguistic Symposium).
    Medewerkers: L. Cornips (onderzoeker), F. Gregersen (Lanchart, University of Copenhagen), B. Thomas (Lanchart, University of Copenhagen).

    Jongerentaal en straattaal (2003-...)

    Doel van het project is om straattaal zowel taalkundig als antropologisch in kaart te brengen, op basis van onderzoek naar de taalkundige diversiteit van jongeren met een verschillende etnische achtergrond in de grote steden in Nederland. Project in samenwerking met de Universiteit van Amsterdam.
    Resultaten in 2012: Lezing van L. Cornips: Iedereeen is een taaltalent: van pratsj, cool, vet tot fawaka. Universiteit Maastricht, Kidzcollege.
    Medewerker: L. Cornips (onderzoeker)

    Language Portal Dutch/Frisian (Taalportaal Nederlands/Fries) (2011-2015)

    Het project "Taalportaal" richt zich op het ontwerp, de ontwikkeling en de implementatie van een virtueel taalinstituut, een digitale gedistribueerde bron van kennis over de grammaticale eigenschappen van het Nederlands en het Fries. Internet: www.taalportaal.org. Project in samenwerking met: Universiteit Leiden, Fryske Akademy, Instituut voor Nederlandse Lexicologie, Universiteit Utrecht.
    Resultaten in 2012: H. Broekhuis publiceerde twee lijvige delen Syntax of Dutch en was betrokken bij de organisatie van de Dag van de Nederlandse Zinsbouw 6. T. van der Wouden schreef een populair-wetenschappelijk artikel voor Neerlandia.
    Medewerkers: H. Broekhuis (onderzoeker syntaxis), B. Köhnlein (onderzoeker fonologie), M. van Oostendorp (supervisor/onderzoeker fonologie), K. Sebregts (onderzoeker fonologie), T. van der Wouden (onderzoeker morfologie).

    Nederlab, een laboratorium voor onderzoek naar veranderingspatronen in de Nederlandse taal en cultuur (2013-2017)

    Het doel van Nederlab is onderzoekers de mogelijkheid te bieden antwoorden te vinden op nieuwe, longitudinale onderzoeksvragen. Nederlab wil hiervoor een gebruikersvriendelijke webinterface inrichten van waaruit geesteswetenschappers de digitale historische teksten, die beschikbaar gesteld worden door de wetenschappelijke bibliotheken en instellingen, tegelijkertijd kunnen doorzoeken en met tools kunnen analyseren, zowel op tekstniveau als op metadata-niveau. Internet: www.nederlab.nl. Project in samenwerking met: Huygens ING, INL, UvA, RUG, RUN, UU, UvT, UT, DBNL/KB, FA.
    Resultaten in 2012: Nadat in juni 2012 bekend werd dat de aanvraag was gehonoreerd, zijn de voorbereidingen voor de formele start op 1-1-2013 getroffen: er is een werkplan gemaakt, er zijn afspraken gemaakt tussen en met de medewerkende instellingen, de financien zijn uitgewerkt, taken zijn vastgesteld en uitvoerders geworven.
    Medewerkers: N. van der Sijs (lid Executive Board, projectleider MI), S. Barbiers (MI), H. Bennis (MI), A. van den Bosch (RUN), G. Bouma (RUG), M. Brouwer (MI), H. Brugman (MI), I. Brussee (KB/MI), K. Depuydt (INL), R. Haentjes Dekker (Huygens ING), L. Heerma van Voss (Huygens ING), M. Kemps-Snijders (MI), J. Kennedy (UvA), C. Klapwijk (DBNL), D. Kooij (MI), J. P. Kunst (MI), M. Reynaert (RUN/UvT/MI), R.van Stipriaan (MI), R. Zeeman (MI), J. Zhang (MI).

    Spellingsvariatie in oudere Nederlandstalige teksten (2010-2012)

    De doelstelling van dit project is om een 'tool' te ontwikkelen die automatisch spellingsvariatie kan interpreteren in termen van zijn linguistische status (wordt de variatie bepaald door het dialect, door de schrijfschool, door de scribent, etc.). Het is de bedoeling dat deze 'tool' een intermediair transcriptieniveau produceert tussen de originele tekst en de vertaling daarvan. De 'tool' wordt online voor iedereen beschikbaar gesteld. Iedere geinteresseerde kan derhalve zijn/haar data ermee verrijken. Uiteindelijk zal de 'tool' deel uitmaken van de CLARIN-infrastructuur.
    Resultaten in 2012: geen vorderingen.
    Medewerkers: B. Hermans (fonoloog), G.J. Postma (morfosyntacticus), M. Rem (Radboud Universiteit).


    Taaldetector (2012-2013)

    De Taaldetector is een website die een breed publiek kennis laat maken met de rijkdom van de taalvariatie in het Nederlandse taalgebied. Door een uitleg over hoe tot deze keuze gekomen is en links met allerlei dialectologische informatie elders op internet krijgt de gebruiker zo spelenderwijs inzicht in de vele taalkundige kennis die er is op dit gebied. Het project krijgt aansluiting met een grootschalig project over dialecten bij de publieke omroep.
    Resultaten in 2012: De taaldetector website is gelanceerd en opgenomen als onderdeel van de uitzending 'Dat is andere taal'.
    Medewerkers: M. van Oostendorp (projectleider/onderzoeker), L. Vogelzang (ontwikkelaar).


    The roots of ethnolects (2005-2012)

    Naast het Indisch Nederlands en het Surinaams Nederlands ontstaan er heden ten dage andere etnisch gekleurde variëteiten (oftewel etnolecten) van het Nederlands. In dit project gaat het erom de wortels van deze etnolecten bloot te leggen. Putten etnolecten uit de lokale stadsdialecten, of staan ze daar los van? Vinden we in een etnolect de sporen terug van de tweede-taalverwervingsprocessen van de eerste generatie? Komen er elementen uit de oorspronkelijke moedertaal van de etnische groep in voor, en zo ja, welke? Wat is het verband tussen het meer stabiele etnolect en de meer vluchtige jeugdtalen en straattalen? Verbreid het etnolect zich ook voorbij de eigen etnische groep ('crossing')? Hoe raakt een jongere ingevoerd in het etnolect? Om deze en verwante vragen te beantwoorden worden groepjes Marokkaanse en Turkse jongeren van 12 en 20 jaar opgenomen in Amsterdam en Nijmegen, in interactie met elkaar en met van oorsprong Nederlandse jongeren. Project in samenwerking met: Algemene Taalwetenschap, Radboud Universiteit Nijmegen.
    Resultaten in 2012: 1 lezing (L. van Meel, F. Hinskens & R. van Hout) op een internationale sociolinguïstiek conferentie (Sociolinguistics Symposium 19) in Berlijn. 1 submissie bij een internationaal sociolinguïstiek tijdschrift (Journal of Sociolinguistics); positief ontvangen met aanwijzingen voor aanpassingen. Zal vermoedelijk in 2013 verschijnen. Verdere analyse door promovenda L. van Meel alsmede door P. C. Muysken, R. van Hout en F. Hinskens. De database (die na de promotie van L. van Meel opengesteld zal worden) werd ook uitgebreid.
    Medewerkers: F.L.M.P. Hinskens (onderzoeker), L. van Meel (Radboud Universiteit Nijmegen), P.C. Muysken (Radboud Universiteit Nijmegen).
  • Variatielinguïstiek

    De onderzoeksgroep Variatielinguïstiek beschrijft en onderzoekt de taalkundige variatie in het Nederlandse taalgebied, allereerst in Nederland. Het gaat daarbij niet alleen om geografische variatie (o.a. dialecten), maar ook om sociaal en cultureel bepaalde variatie. Het belangrijkste doel van dit onderzoek is om inzicht te verwerven in de aard van taalvariatie, de taalkundige factoren die daarbij een rol spelen en de buitentalige factoren (o.a. leeftijd, gender, etniciteit) die variatie in Nederland veroorzaken of beïnvloeden.

    Het onderzoek is gericht op inzicht in de hedendaagse situatie. Diachroon onderzoek naar taalverandering speelt daarbij een rol, naast sociolinguïstisch en formeel taalkundig onderzoek; wezenlijk is ook de wisselwerking tussen deze drie benaderingen. De onderzoeksgroep concentreert zich op variatie in de grammatica (klanken, woordvorming en zinsbouw).

     Onder 'Activiteiten' staat een overzicht van de belangrijkste activiteiten die plaats hebben gevonden in de onderzoeksgroep in 2012. Bij 'Onderzoeksgroep' is de output per onderzoeker terug te vinden en bij 'Projecten' staan de lopende projecten en resultaten over 2012.