• Juni 2020: Trots op je streek door de regionale vlag

    Ineens duiken ze overal in het land op: regionale vlaggen. Is de populariteit van lokale kleuren een bijeffect van de coronacrisis? En wat symboliseert die vlag dan? Irene Stengs, hoogleraar antropologie aan de Vrije Universiteit en onderzoeker bij het Meertens Instituut, denkt dat de opleving in de vlaggenverkoop te maken heeft met de coronacrisis. Lees verder in Trouw.

    Foto: Simone Wolff

  • April 2020: Een opmerkelijke comeback voor passiespelen

    Opvallend veel passiespelen begonnen als reactie op besmettelijke ziektes. Het wellicht wel meest beroemde passiespel, dat van het Beierse dorpje Oberammergau, begon in 1634 toen het dorp Oberammergau een belofte aflegte: als de pest het dorpje zou passeren zonder verdere slachtoffers te maken, dan zou er elke tien jaar een passiespel georganiseerd worden. Een tweede voorbeeld is het passiespel van Iztapalapa in Mexico. In 1843 werd, in het midden van een cholera-epidemie, een poging ondernomen zowel goddelijke machten te verleiden wat zachter te zijn en de plaatselijke bevolking een hart onder de riem te steken. 

    Read more...
  • Juni 2020: Wie is de ‘echte’ Nederlander?

    Onze NL Lab-onderzoeker Sakina Loukili is begonnen met een blogreeks over haar onderzoek naar partijen als DENK en NIDA. Zij onderzoekt onder meer de vraag hoe deze partijen zich verhouden tot religie. De partijen komen namelijk vaak op voor de stem van Nederlandse moslims. Hoe en waarom doen ze dit? En wat zegt dit eigenlijk over de rol die religie speelt in het gehele politieke landschap?

    Lees Sakina's eerste blog op NEMO Kennislink: 'Wie is de ‘echte’ Nederlander?'

     

  • April 2020: Waarom maken mensen zich er druk over of er wel of niet geapplaudisseerd mag worden bij de Matthäus-Passion?

    Religiewetenschapper Ernst van den Hemel beschrijft in zijn boek Passie voor de passie verschillende opvoeringen van het lijdensverhaal van Christus. Hij wijdt hierbij niet alleen een hoofdstuk aan de Matthäus-Passion van Bach en aan The Passion, maar hij betrekt ook passiespelen in het buitenland en blikt terug naar de middeleeuwse passiespelen. Voor de verschillen tussen de passiespelen bestaat vaak veel aandacht, maar Van den Hemel verkent ook waar ze overeenkomen - en dat is uitzonderlijk.

    Terug naar de beginvraag: waarom is het niet toegestaan om te applaudiseren na afloop van de Matthäus-Passion? Luister naar het interview met Van den Hemel bij NPO Radio 4.

    Read more...
  • Juni 2020: "Ons huidige begrip van taal is wellicht te begrensd"

    Ons huidige begrip van taal is te begrensd, vindt hoogleraar taalkunde Leonie Cornips. Op antropologische wijze doet zij daarom onderzoek naar taal bij koeien. "Er wordt vanuit de biologie volop onderzoek gedaan naar klikgeluiden van dolfijnen, alarmroepen van vogels, noem maar op. Maar vrijwel altijd wordt er dan gesproken over ‘communicatie’ in plaats van taal. En naar mijn mening wordt het tijd dat we die tweedeling terzijde schuiven. Dat we inzien dat dieren hun eigen talen hebben, zelfs al is er geen sprake van een door ons te herkennen grammatica. Ons huidige begrip van taal is wellicht te begrensd."

    Lees het interview met Cornips in NRC.

    Foto door Simone Wolff

  • April 2020: Matthäus-Passion vergelijken met The Passion: heiligschennis?

    Kun je in één boek de Matthäus-Passion van Bach en het tv-spektakel The Passion bespreken? Jawel, in zijn boek Passie voor de passie beschrijft religiewetenschapper Ernst van den Hemel dat beide fenomenen zelfs veel gemeen hebben. "Rond Pasen doen miljoenen Nederlanders 'iets' met het verhaal van Christus. Dat zijn lang niet allemaal gelovigen, dat is een heel breed gedeeld cultureel fenomeen geworden." Mensen zijn wel vaak liefhebber van het een of liefhebber van het ander. Lachend: "Daar is een grote scheiding."

    Wat zoeken mensen in de 21e eeuw in passiespelen, waarvan de Matthäus-Passion en The Passion maar twee voorbeelden zijn? Waar komt de behoefte vandaan om die passie uit te leven met Pasen, misschien veel meer dan met kerst? Van den Hemel bespreekt bij het NPO-radioprogramma Nieuwsweekend hoe gelovigenen en niet-gelovigen elkaar vinden bij de beleving van het passieverhaal. Nieuwsweekend terugluisteren.

    Read more...
  • Juni 2020: Taal ontdoen van racisme

    Ons taalgebruik zit vol sluimerend racisme. Woorden als 'moorkop' en 'neger' hebben we tamelijk succesvol uitgebannen, maar daarmee is het probleem nog niet opgelost. Hoe krijgen we onze taal vrij van vooroordelen? Antropoloog Markus Balkenhol van het Meertens Instituut: "Witte Nederlanders moeten elkaar gaan corrigeren." Lees verder in het Parool.

    Read more...
  • April 2020: Isolement van ouderen verzachten met verhalen in dialect

    Er worden tijdens de coronacrisis veel initiatieven bedacht om het isolement voor ouderen draaglijker te maken. In de Achterhoek is er bijvoorbeeld een website gelanceerd - luusteren.nl - waarop verhalen worden voorgelezen in het dialect. Streektaal, zo is de gedachte, geeft ouderen een gevoel van herkenning en geborgenheid. Onderzoeker Jolien Makkinga van het Meertens Instituut, die onderzoek doet naar het gebruik van streektaal in verzorgingstehuizen, kan dit beamen: 'Dialect is voor veel mensen verbonden met een bepaalde streek, met bepaalde mensen, een herinnering of een emotie.'

    RTL 4 ging bij haar langs; kijk de uitzending terug (vanaf minuut 19:30). 

     

  • Juni 2020: Zegt u stommerd, stommeling of stommerik? Help mee met het in kaart brengen van verschillen in afleidingen

    Er is nooit systematisch onderzocht door wie en waar Nederlandse afleidingen als stommerd, stommeling, stommerik of stombo; of behulpzaam, behulpelijk; of godin, godes worden gebruikt. Bestaan er regionale verschillen binnen de standaardtaal van Nederland, Vlaanderen, Suriname en de Nederlandse Antillen? Bestaan er dialectverschillen binnen de Lage Landen, of zijn er generatieverschillen? En hebben deze woorden voor alle gebruikers dezelfde betekenis, of verschilt dat?

    Om de antwoorden op deze vragen te kunnen vinden heeft voormalig Meertens-collega Nicoline van der Sijs een vragenlijst opgesteld. Iedereen die Nederlands of Fries spreekt, of een streektaal als Nedersaksisch, Limburgs, Brabants, Zeeuws, kan deelnemen.

    Read more...
  • Maart 2020: Een korte geschiedenis van epidemische luchtwegaandoeningen (deel 1)

    Nadat premier Rutte op 13 en 15 maart vergaande maatregelen afkondigde om de Covid-19 epidemie beter te kunnen beheersen, stelden meerdere mensen aan medisch historicus Marieke Hendriksen de vraag 'hoe we dat dan vroeger deden'. Waarmee men bedoelde: hoe gingen mensen, in Nederland en daarbuiten, in het verleden om met epidemieën van luchtweginfecties? Het korte antwoord is: heel anders. 
    Met het lange antwoord zou Hendriksen - onderzoeker bij de onderzoeksgroep Nederlandse cultuur en identiteit, NL Lab - een boek kunnen vullen, maar het korte antwoord is goed materiaal voor een blog. 

    Read more...
  • Juni 2020: Top 40 van de Gouden Eeuw

    Nederlanders zingen heel veel, niet alleen in kerken en koren, maar ook op feestjes, bij bruiloften en onder de douche. Dat doen ze al eeuwen. Wie verliefd of verlaten is zingt een popliedje, wie in nood is het Wilhelmus of een psalm, en wie een kind in slaap sust een wiegenlied. Een gouden tijd voor het Nederlandse lied is de periode van de late zestiende en de zeventiende eeuw, wanneer al die liedjes verzameld in liedbundeltjes op de markt komen, geschikt voor jong en oud. Muzieknotatie is niet nodig, want de boekjes bevatten contrafacten: teksten van liedjes met aanduiding van de bekende melodie waarop ze gezongen kunnen worden.

    Read more...
  • Maart 2020: Corona nu al onlosmakelijk verbonden met rituelen

    Corona is nu al onlosmakelijk met rituelen verbonden. Er worden nieuwe rituelen bedacht; denk aan het applaudiseren voor zorgverleners op 17 maart en het plaatsen van teddyberen in de raamkozijnen. Er zijn ook veel rituelen die juist niet plaatsvinden, de rituele kalender ligt overhoop. Paasvuren mogen niet doorgaan, Koningsdag wordt dit jaar niet gevierd en corona zet ook een streep door suikerfeestvieringen. Veel mensen krijgen te maken met levensloopvieringen die vanwege corona niet in de gebruikelijke vorm kunnen plaatsvinden. Voor verjaardagen wordt vaak een andere oplossing gevonden, maar eenzame uitvaarten - vooral in Spanje en Italië - zijn verdrietig. En niet te vergeten: rituelen hebben ervoor gezorgd dat het virus wijdverspreid raakte. Carnaval en après-ski staan aan het begin van de epidemie in Nederland. 

    Read more...
  • Juni 2020: Hoe beïnvloeden taal en communicatie ons corona-gedrag?

    Hoogleraar taal en kunstmatige intelligentie Antal van den Bosch is sinds 2017 directeur van het Meertens Instituut. Hij is door het RIVM gevraagd deel uit te maken van de zogenaamde corona-unit. Hem is gevraagd vooral te kijken naar hoe, tijdens de corona-pandemie, taal en communicatie ons gedrag beïnvloeden, en wat voor een invloed zij hebben op ons welbevinden. Hij kijkt onder meer naar de taal en emoties op Twitter. Antal van den Bosch bij radioprogramma De Taalstaat.

  • Maart 2020: Zit het woordje 'het' in de verdrukking?

    Het Nederlands wisselt momenteel snel van gedaante. Door anglicismen, Engelse woorden en de bijl die aan de wortels van lidwoorden en voorzetsels wordt gezet. "Nou en?", zeggen experts Rutger Kiezebrink van het Genootschap Onze Taal en Frans Hinskens van het Meertens Instituut. "Dat is van alle tijden want taal leeft."
    Lees verder in De Gooi- en Eemlander.

    Foto: Simone Wolff

  • Juni 2020: Inloggen in het huis van God?

    Inloggen in het huis van God: zijn onlinediensten de toekomst van de kerk? Kerkdiensten worden online beter bezocht dan in de kerk, zo blijkt uit onderzoek van Trouw. Hoe kijkt religiewetenschapper Ernst van den Hemel aan tegen de resultaten van het Trouw-onderzoek naar de populariteit van onlinediensten?

    Van den Hemel: "Er wordt gekeken hoe er een nieuwe vorm gevonden kan worden voor de gemeenschappelijkheid. Als kerken echt meeveranderen, dan kunnen zij de gemeenschap toch 'warm' houden. Niet alles wat virtueel is, is alleen kil of afstandelijk. Het is niet per se minder intiem, maar het is wel een uitdaging om een manier te vinden dat de emotie ook digitaal gevoeld kan worden." Lees verder.

    Foto: Simone Wolff

  • Maart 2020: 'Een patatje is eigenlijk een klein feestje'

    Niets is zo Nederlands als de snackbar. Maar wat is nou eigenlijk de culturele betekenis van de hete loeierd en de berenhap? Ad Valvas, het tijdschrift van de VU, gaat met antropoloog Irene Stengs op veldwerk in de snackbar - met een patatje erbij. 'Alle lagen van de bevolking komen in de snackbar.' Verder lezen in het artikel 'Veldwerk in de snackbar'.

    Foto: Simone Wolff

  • Mei 2020: Waarom dialecten onderzoeken?

    Taalwetenschapper Marc van Oostendorp maakte voor studenten in de bacheloropleiding Nederlandse Taal en Cultuur aan de Radboud Universiteit een korte introductie in het onderzoek naar dialecten, aan (onder andere) het Meertens Instituut. Met wat voor soorten wetenschappelijke vragen zijn de dialecten in de afgelopen decennia onderzocht? Naar de video.

  • Maart 2020: Hoe klinkt de Euregio Maas-Rijn?

    Taalonderzoeker Leonie Cornips (Meertens Instituut en Universiteit Maastricht) is betrokken bij het project Terra Mosana. Terra Mosana is een Euregionaal project dat de gemeenschappelijke geschiedenis van de Euregio - grofweg het gebied tussen Maastricht, Luik, Aken, Beringen, Jülich, Leopoldsburg en Tongeren - bestudeert. In die geschiedenis horen ook de talen van vroeger en nu. De onderzoekers willen weten, én aan iedereen laten horen, hoe rijk de talen en dialecten zijn tussen Maas en Rijn. Daarom vragen ze aan inwoners uit die streek om zeven zinnen in te spreken via Whatsapp. De verzamelde geluidsfragmenten worden samengevoegd tot een geluidskunstwerk.

    De eerste ingesproken zinnen zijn al verwerkt tot een korte meertalige soundscape. Lees (en luister) verder bij Neerlandistiek.

    Woont u in deze regio en wil u meedoen aan dit project zodat ook uw dialect, Turks, Arabisch, Pools, mengtaal, Engels te beluisteren valt in een expositie, film of podcast? Klik hier voor de oproep van Terra Mosana.

  • Mei 2020: Waarom geloven mensen in het 5G-complot?

    Het coronavirus en het 5G-netwerk. Wie had vorig jaar gedacht dat die twee dingen aan elkaar gelinkt zouden worden? Maar wat houdt het complot nou precies in en waarom geloven sommige mensen erin? Quest ging in gesprek met Theo Meder, die onderzoek doet naar complottheorieën.

    Foto: Simone Wolff

  • Maart 2020: 'Deze epidemie leert ons dat je niet alles in de hand hebt'

    Terwijl het coronavirus zich verspreidt, staan veel mensenlevens even stil. Het coronavirus confronteert ons onvermijdelijk met existentiële vragen. Ingrijpende maatregelen van de overheid doorbreken onze dagelijkse routines en de onzekerheid slaat toe. Hoe gaan we daarmee om en waar vinden we houvast? Waar kunnen we terecht met onze onzekerheid? Volgens etnoloog Peter Jan Margry, onderzoeker bij het Meertens Instituut en hoogleraar Europese etnologie aan de UvA, moeten we inzien dat we niet alles onder controle kunnen houden.
    Lees verder bij NEMO Kennislink.

    Foto: Flickr.com, Lourdes (CC BY 2.0)

  • Mei 2020: Waar blijven de loeiharde grappen over corona?

    'Het ergste moet nog komen: de Jehovah's Getuigen weten allemaal dat jullie thuis zijn.' Het is een van de duizenden coronagrappen die momenteel het internet over gaat. Een ding valt moppenonderzoeker Theo Meder van het Meertens Instituut al op: ze zijn best wel braaf. Lees verder in Quest.

    Foto: Simone Wolff

  • Maart 2020: De verspreiding van nepnieuws in tijden van corona

    Sinds de coronacrisis ons land heeft bereikt, worden we overspoeld met coronanieuws. Maar niet alle berichtgeving is betrouwbaar. Via sociale media gaan er allerlei nepberichten rond, met name medische adviezen om het coronavirus tegen te gaan.

    Hoe komt het dat er zoveel nepberichten worden verspreid in tijden van corona? NEMO Kennislink ging in gesprek met Theo Meder, hoogleraar Volksverhaal en vertelcultuur aan de Universiteit Groningen en onderzoeker aan het Meertens Instituut. Hij doet onder andere onderzoek naar moppen en broodjeaapverhalen, die nu een hausse beleven. Meder: "Als er een tekort is aan informatie, gaan mensen dat zelf opvullen."
    Lees verder bij NEMO Kennislink.

  • Mei 2020: Koeien loeien niet zomaar

    Taalwetenschapper Leonie Cornips, in het bijzonder gespecialiseerd in de sociale linguïstiek, legt na een lange carrière in onderzoek naar mensentaal, dierentaal onder de loep. Ze heeft zichzelf de vraag gesteld of dieren ook met elkaar spreken. Zij onderzoekt dit nu bij koeien. De eerste resultaten van haar onderzoek - waaronder een 'woordenboek' van zo'n twaalf klanken - zijn nu bekend. Luister hier naar verschillende gesprekken met Leonie Cornips:
     

    • 'Cornips weet waar een koe over praat', bij NPO Radio 5
    • Kletsende koeien: is het terecht om mensentaal boven dierentaal te plaatsen? Bij NPO Radio 1
    • De taal van de koe, bij Vroege Vogels

    Foto door Simone Wolff

  • Maart 2020: Opmerkelijk taaladvies in Vlaanderen

    De Vlaamse Minister van Onderwijs Ben Weyts deed onlangs een oproep aan ouders van anderstalige leerlingen om 'ook thuis na 15.30 uur en in het weekend Nederlands te spreken'. Het idee is dat er een kloof in resultaten is tussen leerlingen die thuis Nederlands spreken en leerlingen die thuis een andere taal spreken. Experts reageren afwijzend. 'Het heeft geen enkele zin om ouders gebroken Nederlands te laten spreken met hun kinderen.'

    Read more...
  • Mei 2020: Epidemische muziek is van alle tijden

    Van ebolarap tot meningitisblues, vrijwel elke virusuitbraak is bezongen. Ook de huidige coronacrisis levert een hausse aan ‘quarantunes’ op. Ziektes lijken geen sexy onderwerp voor popliedjes, maar bij nadere bestudering kun je moeiteloos een eeuw epidemieën uit de muziekgeschiedenis destilleren. Zelfs de gruwel van de Spaanse griep, die in 1918 om zich heen greep voordat er sprake was van een serieuze opname-industrie, is alsnog terug te horen in songs die jaren later werden opgenomen. Voor het coronavirus staat de teller begin mei al bijna op 3.000.

    Read more...
  • Maart 2020: 'Piusarchieven' vanwege corona alweer gesloten

    Peter Jan Margry (63) verliet woensdag als laatste onderzoeker de Vaticaanse archieven. De hoogleraar Europese etnologie aan de Universiteit van Amsterdam en onderzoeker aan het Meertens Instituut moest uiteindelijk ook voor het coronavirus wijken. Lees verder in het Reformatorisch Dagblad

    foto: Congregatie van de Geloofsleer (door Peter Jan Margry)

  • Mei 2020: Oude kranten overtikken met een alfabet van gotische letters

    Een monsterklus is ten einde. Voor een samenwerkingsproject van de Koninklijke Bibliotheek en het Meertens Instituut hebben 200 vrijwilligers handmatig 6000 kranten met 18 miljoen woorden overgetikt. Dit monnikenwerk maakt het voor iedereen mogelijk om in historische kranten te zoeken naar uiteenlopende onderwerpen als wolven, epidemieën en andere onderwerpen die zijn beschreven in kranten vanaf 1618.

    Read more...
  • Februari 2020: Schrikkeldag: buitengewoon gewoon

    Deze week werd het Meertens Instituut een aantal keer door de media benaderd met de vraag of er in Nederland bijzondere tradities bestaan die aan Schrikkeldag gekoppeld kunnen worden. Het antwoord is best verbazend: Schrikkeldag is een bijzondere dag waarop weinig uitzonderlijks gebeurt. We schreven er een stukje over dat op de website van de KNAW te lezen is. Lees verder

  • Mei 2020: ‘We moeten nadenken over nationale rituelen om dit trauma te verwerken’

    De coronacrisis brengt ingrijpende effecten voor onze cultuur met zich mee waar het Outbreak Management Team misschien niet direct oog voor heeft. NEMO Kennislink sprak met etnoloog Peter Jan Margry van het Meertens Instituut over nepnieuws, alternatieve geneeswijzen en de zoektocht naar nieuwe rouwrituelen.

    Read more...
  • Februari 2020: Deutschland liebt Frau Antje

    Duitsland houdt van Frau Antje. Al zestig jaar is ze het blanke, blonde en blozende uithangbord van de Nederlandse kaasexport. Ze is er bekender dan de koning, iedereen zingt haar slogan "Frau Antje bringt Käse aus Holland" mee en haar naamsbekendheid is er even groot als die van Mercedes.

    Read more...
  • Mei 2020: 'Corona-complottheorieën geven een gevoel van controle'

    Volksverhalen, daarbij denk je misschien alleen aan oude sagen, sprookjes en legenden. Maar het woord volksverhaal is een paraplubegrip waaronder ook genres als de mop en het broodje-aapverhaal vallen. Theo Meder, professor voor volksverhaal en vertelcultuur, houdt zich op dit moment bij het Meertens Instituut bezig met volksverhalen die rondom corona ontstaan: grappen, memes, en zelfs complottheorieën en verhalen die voor phishing misbruikt worden. Nanochips nog kleiner dan rijstkorrels, 5G-zendmasten: waar komen die verhalen vandaan? En wat hebben graancirkels met de corona-complottheorieën te maken? Luister naar het interview met Theo Meder.

  • Februari 2020: Internationale Dag van de Moedertaal: kleinere talen in leven houden

    Op 21 februari is het de Internationale Dag van de Moedertaal. Het is een dag die is uitgeroepen door Unesco om kleinere talen als cultureel erfgoed in leven te houden. 

    Talen veranderen altijd, ook in Nederland. Dialecten vervagen of verdwijnen zelfs. Hoeveel mensen in Nederland dialect spreken, is niet te zeggen. Betrouwbare cijfers daarover ontbreken. Maar onderzoekers zijn het erover eens: het is stukken minder dan vroeger. Dat heeft onder meer met onderwijs te maken: daar is minder aandacht voor het spreken en schrijven van dialect. Maar ook door verhuizingen en carrièrekansen vervagen de dialecten, zegt Marc van Oostendorp, hoogleraar en onderzoeker bij het Meertens Instituut. 

    Lees verder bij RTL Nieuws

    Foto: Flickr.com, Language (CC BY-NC 2.0)

  • Mei 2020: Weet u wat een bruine fruitschaal is?

    De snackbar staat middenin de Nederlandse samenleving. De snackbar speelt in alle levensfasen en in veel situaties een rol. Van kinderfeestje tot hangplek voor pubers, en van laatste stop na een avondje stappen tot het op een vaste dag afhalen van een portie friet voor het hele gezin. Bovendien is snacken en frituren geen 'laag' cultuurverschijnsel, en komt het zelfs voor in Nederlandse uitdrukkingen. Weet u bijvoorbeeld wat een bruine fruitschaal is? Meer over de feestelijke alledaagsheid van de gefrituurde snack vertelt antropoloog Irene Stengs in het magazine Suiker in perspectief.

  • Februari 2020: 50 deuntjes in 2020, video's met oude volksmuziek

    De website Holland Historie is gestart door muzikanten uit liefde voor Nederlandse geschiedenis en historische muziek. Hun voornemen voor 2020: het nieuwe decennium starten met veel muziek. '50 deuntjes in 2020' is het resultaat; elke maandag plaatsen de makers van Holland Historie een video online, waarin zij zelf oude Nederlandse volks- en dansmuziek vertolken. De bronnen selecteren zij in de Liederenbank van het Meertens Instituut.

    >> Kijk, luister en dans mee: 50 deuntjes in 2020 
    >> Het Hollands Historie-kanaal op YouTube

  • Mei 2020: Collegereeks fonologie van 11 delen

    Fonologie is de tak van de taalwetenschap die de klanken van taal bestudeert: hoe zitten die in ons hoofd? Waarom veranderen klanken aan het eind van een woord makkelijker dan aan het begin (in plaats van ‘hond’ zeg je ‘hont’)? Hoeveel verschillende klinkers en medeklinkers zijn er?

    De colleges die Marc van Oostendorp normaliter geeft voor Nijmeegse studenten Nederlands en Taalwetenschap staan nu online. De hele reeks van 11 video's is bij Neerlandistiek te vinden.

    Read more...
  • Februari 2020: Schrappen naam 'carnaval' op basisschool

    Op de sociale media verschenen heftige reacties op het nieuws dat een basisschool in Zevenaar de naam carnaval wilde veranderen in 'verkleedfeest'. De extreme reacties passen in de oproer over het verlies van de traditionele westerse cultuurwaarden. "De heftige reacties laten zien dat culturele identiteit héél belangrijk is en dat mensen vinden dat 'hun' of 'onze' cultuur langzaam verdwijnt", zegt cultureel antropoloog Irene Stengs van het Meertens Instituut, dat de Nederlandse taal en cultuur onderzoekt en documenteert. 

     
    Volgens haar is de ophef over de naamsverandering iets dat past in de emoties over feesten en gebruiken die worden afgepakt door 'anderen'. "De emoties rond zwarte piet, of meer recent, de discussie over de moorkop zijn daar voorbeelden van. Niemand staat daar stil bij, totdat er een beweging op gang komt om het te veranderen. Mensen hebben dan heel sterk het gevoel dat hen iets wordt afgepakt, omdat ze het zien als onderdeel van hun identiteit.

    Lees verder bij BN De Stem.

    Foto: Simone Wolff, carnaval op station Roermond
  • April 2020: Songbook: een interessante geschiedenis van de Nederlandse liedcultuur

    In de derde week van maart verscheen bij een tentoonstelling in het ‘Huis van het boek’ in Den Haag: Songbook van Ruud de Wild. Reis door de geschiedenis van het Nederlandse lied (Walburg Pers, 192 blz. €19,99). Vanwege begrijpelijke redenen is de opening van de expositie uitgesteld tot begin oktober, maar het boek is er en het is - zo schrijft Ewoud Sanders in NRC - "alleszins de moeite waard".

    Read more...
  • Februari 2020: Kijktip: Frau Antje, een Hollandse hit in Duitsland

    Duitsland houdt van Frau Antje, al zestig jaar het uithangbord van export van kaas en boter. Hoewel ze in ons land nauwelijks bekend is, is Frau Antje bij onze oosterburen een ster die uitgroeide tot het symbool voor Nederland. De Duitser weet: zie je Frau Antje, dan gaat het over Holland. Frau Antje met joint en blik bier? Nederland is in verloedering. Maar anders dan traditionele beeldmerken als klompen en molens, is Frau Antje een levende persoon.

    Andere Tijden blikt op 26 februari met drie Frau Antjes terug op hun wonderlijke carrières en onderzoekt of presentator Astrid Sy ook Frau Antje kan zijn. Sophie Elpers, etnologe aan het Meertens Instituut die onderzoek deed naar Frau Antje, komt in de uitzending om de populariteit van het fenomeen toe te lichten.

    Andere Tijden, NPO 2, 26 februari, 22:20 uur

    Foto: Flickr.com, Frau Antje Beste Butter (CC BY-NC 2.0)

  • April 2020: Coronacrisis: de eindtijd nabij?

    Een wake-up call. Dat is het coronavirus in de ogen van talloze Amerikaanse fundamentalistische christenen. En als het even kan slepen ze de vier ruiters uit de Apocalyps, de openbaringen van Johannes, erbij. Kortom: de eindtijd is nabij. Met corona als complot van de WHO om massavaccinaties en genocide tot stand te brengen en de globalisering als aartsrivaal van God. En met Trump als de protestheld van het goede Amerikaanse deel van de mensheid.

    Religiewetenschapper en fundamentalismekenner Ernst van den Hemel van het Meertens Instituut is te gast bij het radioprogramma OVT. Beluister het gesprek met Van den Hemel hier terug (vanaf min. 58:45).
     

  • Februari 2020: Waarom komen de achternamen Jansen en De Vries zo vaak voor in Nederland?

    Er zijn meer dan 300.000 verschillende soorten achternamen in Nederland. De meest voorkomende 3000 achternamen worden wel gedragen door de helft van de bevolking. Waarom komen de achternamen Jansen en De Vries zo vaak voor in Nederland? Naamexpert Leendert Brouwer licht het toe bij NPO Radio 2

    >> Naar de Nederlandse Familienamenbank

  • April 2020: De geluiden van de lockdown

    Geluidskunstenaar Elise 't Hart was in 2019 de artist in residence van het Meertens Instituut. 't Hart verzamelt al jarenlang huiselijk geluid, van zoemende ijskasten tot een regenbui op het dak. Onlangs deed ze een oproep: hoe klinkt de ‘intelligente lockdown’ bij u thuis? En passant geeft ze in het gesprek met de Volkskrant een top zeven van haar opgenomen huisgeluiden. Daartussen staan ook de geluiden van het Meertens Instituut. Benieuwd wat de geluiden van het Meertens Instituut zijn? Lees het artikel (en beluister daarna de podcast 'Hoe klinkt de tijd?' die 't Hart bij ons gemaakt heeft).
    Lees verder in de Volkskrant.

    Read more...
  • Februari 2020: Lang leve de snackcultuur!

    Pizza, pannenkoeken en patat. De snackbarcultuur in Nederland is nog steeds ongekend populair, ondanks de opkomst van superfoods, groente-goeroes en gezonde snackalternatieven. 'Ongezond eten is een onlosmakelijk onderdeel van de Nederlandse eetcultuur', aldus antropoloog Irene Stengs (Meertens Instituut/VU).

    Sterrenchefs die het schoppen tot BN’er, kookprogramma’s met culinaire hoogstandjes en gelikte kookboeken met gezonde meesterwerken, ze houden Nederlanders niet uit de snackbar. 'Interessant is dat de Nederlandse fastfoodcultuur wel meebeweegt met allerlei andere ontwikkelingen in de samenleving, zoals de opkomst van een broodje kebab, de kapsalon, de kroket van Black Angus ragout, de vegan snackbar of de chiquere Fritique', aldus Stengs. Lees het hele artikel op de website van de VU.

    Foto: Simone Wolff
     

  • April 2020: Een woordenboek van 'boehs'

    Taalwetenschapper Leonie Cornips doet onderzoek naar de taal van koeien. "Spreken koeien een eigen taal?", reageren de makers van Spijkers Met Koppen met een mix van verbazing en fascinatie als Cornips in de opnamestudio is. "Ja, er is op dit moment een woordenboek van ongeveer zestien geluiden - zestien 'boehs' - die wetenschappers hebben kunnen onderscheiden. Het zijn verschillende geluiden, in verschillende contexten."
    Luister mee naar het gesprek van Leonie Cornips met Felix Meurders en Dolf Jansen in Koppen Met Spijkers
     

  • Januari 2020: Waar komt de traditie van vuurwerk vandaan?

    Reeds de Germanen hielden van herrie tijdens de jaarwisseling. „De overgang van Oud naar Nieuw is de oudste traditie van Nederland”, zegt etnoloog Peter Jan Margry van het Meertens Instituut. "Vuurwerk is een van de weinige tradities die is terug te voeren op de Germaanse cultuur." Nu geldt het afsteken van vuurwerk  in Nederland sinds vier jaar als immaterieel erfgoed. Lees in dit artikel van NRC een beknopte weergave van de geschiedenis van vuurwerk in Nederland

    Foto: Simone Wolff

  • April 2020: Groetende koeien? Dat is heel goed mogelijk.

    Taalkundigen zijn het erover eens: alleen de mens beschikt over taal. Nee, zegt professor Leonie Cornips van NL-Lab, de cross-disciplinaire onderzoeksgroep die zich richt op de studie van Nederlandse cultuur en identiteit in heden en verleden. Ook dieren kennen taal en grammatica. Cornips is geen bioloog of landbouwdeskundige, maar taalkundige, in het bijzonder gespecialiseerd in de sociale linguïstiek. Haar onderzoekssubjecten zijn koeien."Groetende koeien? Dat is heel goed mogelijk."
    Lees verder in Trouw.

    Foto: Simone Wolff

  • Januari 2020: In de Kalverstraat sprak men het fraaist

    In het 19de-eeuwse Amsterdam kon je ten minste zeven dialecten van het Nederlands horen, ontdekte taalkundige Nicoline van der Sijs. De twee duidelijkste zijn, misschien niet heel verrassend: het volkse dialect van de Jordaan, en het etnisch gekleurde (joodse) dialect van de Jodenhoek (tegenwoordig zouden we dat een etnolect noemen). In de Kalverstraat sprak men het fraaist. Lees verder in NRC (en vergeet niet de mooie kaart met tongvallen zoals Gebed-zonder-endsch te vergroten).

    Foto: Kaartenbank Meertens Instituut

  • April 2020: Een korte geschiedenis van epidemische luchtwegaandoeningen (deel 2)

    Nadat premier Rutte op 13 en 15 maart vergaande maatregelen afkondigde om de Covid-19-epidemie beter te kunnen beheersen, stelden meerdere mensen aan medisch historicus Marieke Hendriksen de vraag 'hoe we dat dan vroeger deden'. Waarmee men bedoelde: hoe gingen mensen, in Nederland en daarbuiten, in het verleden om met epidemieën van luchtweginfecties? Het korte antwoord is: heel anders.

    Met het lange antwoord zou Hendriksen - onderzoeker bij NL-Lab, de onderzoeksgroep Nederlandse cultuur en identiteit - een boek kunnen vullen, maar het korte antwoord is goed materiaal voor een blog. Pasgeleden verscheel deel 1 van de blog: 'Een korte geschiedenis van epidemische luchtwegaandoeningen; begrip'. Nu is ook deel 2 van de blog verschenen: 'Een korte geschiedenis van epidemische luchtwegaandoeningen; behandelingen'.

    Read more...
  • Januari 2020: Mellek is goed voor ellek

    Zeg jij “melk is goed voor elk” of eerder “mellek is goed voor ellek?” Die “e”, de sjwa, is de meest gebruikte klank in het Nederlands. En toch weten we er zo weinig over. Wat we wel weten, lijst taalwetenschapper Marc van Oostendorp voor het Belgische Radio 1 op. Luister hier naar de opname

    Foto: Flickr.com, Milk (CC0 1.0)

  • April 2020: Waarom komt het getal 7 zo vaak voor in sprookjes?

    De zeven dwergen, de zeven geitjes, de zevenmijlslaarzen... Het radioprogramma Bureau De Wilt gaat op zoek naar antwoorden op vragen die het publiek stelt. De radiomakers zoeken deze keer een antwoord op de vraag waarom het getal zeven zo vaak voorkomt in sprookjes. Aan de telefoon: Theo Meder, hoogleraar Volksverhaal en vertelcultuur. Luister hier de opname terug.

    Foto: Simone Wolff

  • Januari 2020: Het verdwijnen van de Amsterdamse dialecten

    De rubriek Verloren Amsterdam van Nieuw Amsterdams Peil zoomt dagelijks in op stukjes Amsterdam die dreigen te verdwijnen of inmiddels al tot de historie behoren. Vandaag: het Amsterdamse dialect met Frans Hinskens en Nicoline van der Sijs, taalkundigen aan het Meertens Instituut. 

    In het verleden zou er zelfs een hele reeks aan Amsterdamse dialecten zijn geweest, verspreid over verschillende delen van de stad. ‘Die verscheidenheid lijkt allang opgedroogd te zijn’, zegt Hinskens. Lees verder.

  • April 2020: Corona en het complotdenken

    Nu het coronavirus wereldwijd het dagelijks leven in een wurggreep houdt, gaat de berichtgeving ook over bijna niets anders. Daarbij is het af en toe ingewikkeld om te weten wat nu waar is en wat niet. Op social media wordt veel fake news over het virus verspreid. De factcheckers van het programma Pointer van de KRO-NCRV proberen enkele complottheorieën - onder meer over 5G - te ontrafelen. Kunnen online complottheorieën rond corona de aanleiding zijn geweest voor de verschillende aanslagen op G5-zendmasten?

    Theo Meder, hoogleraar Volksverhaal en Vertelcultuur en onderzoeker aan het Meertens Instituut, wordt betrokken bij het onderzoek. "Dit gedoe heeft zijn onschuld verloren. In de loop der jaren zie je dat het radicaler wordt door de stapeling van al dat complotdenken."
    Lees verder bij Pointer

  • Januari 2020: ‘De taalfout van nu is de taal van de toekomst’

    'Raar eigenlijk', stelt Trouw: aan de ene kant zijn steeds minder mensen te porren om Nederlands te gaan studeren, terwijl aan de andere kant het wetenschappelijke onderzoek naar de geschiedenis van onze taal opvallend uitbundig bloeit. Niet alleen onder de onderzoekers zelf; ook een breder publiek verdiept zich graag in 'het verhaal van onze taal'.

    Taalcolumnisten en -bloggers annex taalkundigen houden hun lezers op de hoogte van de laatste stand van taalhistorisch-wetenschappelijke zaken, maar de koningin van de historische taalkunde en de leesbare boeken daarover is Nicoline van der Sijs. 

    Read more...
  • April 2020: Woningsdag: nieuwe rituelen in tijden van corona

    Woensdag 15 april was het zover: de Koninklijke Bond van Oranje Verenigingen maakte het alternatieve programma voor Koningsdag bekend. Koningsdag 2020 zal de geschiedenis ingaan als Woningsdag. In plaats van het oorspronkelijk geplande bezoek van de koninklijke familie aan Maastricht, de vrijmarkten, de festivals en de koningsspelen, roept de bond iedereen op om vanuit zijn woning aan de viering deel te nemen. Vanuit het adagium “thuis én samen” beoogt de KBOV van Woningsdag een dag van nationale saamhorigheid te maken.

    Het programma van Woningsdag is een goed voorbeeld van hoezeer oude en nieuwe rituele elementen op een welhaast vanzelfsprekende wijze nieuwe rituelen kunnen vormen die – zonder aan overtuigingskracht te hebben ingeboet – het gevoel van traditie in stand houden. Vlaggen en het Wilhelmus zijn onlosmakelijk verbonden met koningsdag; meezingen in een online ‘nationale aubade’ is echter een nieuwe rituele vorm, die zowel elementen van het ‘balkon-zingen’ als van de online Matthäus Passion uitvoeringen combineert en daarmee onmiskenbaar in de categorie corona-rituelen valt.

    Lees meer over nieuwe corona-rituelen in de blog van Irene Stengs, bijzonder hoogleraar Antropologie van ritueel en populaire cultuur.

    Foto: Simone Wolff

  • Januari 2020: Welke 'foute' spreektaal wordt officieel Nederlands?

    Historisch taalkundige Nicoline van der Sijs voorspelt in het radioprogramma De Taalstaat welke foute spreektaal binnen een paar jaar tot officieel Nederlands gaat behoren. Ook behandelt ze de oorsprongen van de Nederlandse taal, naar aanleiding van de verschijning van het boek 15 eeuwen Nederlandse taal.
    Beluister De Taalstaat hier. 

  • April 2020: Pasen in tijden van corona

    Omdat de Matthäus-Passion, The Passion en andere passiespelen dit jaar geen doorgang met Pasen konden vinden, kreeg een aantal passiespelen een ander gezicht. Er was een digitale meezing-Matthäus, The Passion vond plaats zonder publiek en conservatoriumstudenten op het Amsterdamse Javaplein gaven concerten vanaf hun balkons. Dit (Engelse) stuk van religiewetenschapper Ernst van den Hemel leest als alternatieve cultuuragenda: klik hier voor 'Of Pandemics and Passions: Virtual Choirs and Collective Healings'

    Read more...