Een Muziekgeschiedenis der Nederlanden

Het boek  Een Muziekgeschiedenis der Nederlanden is tot stand gekomen als coproductie van het Meertens Instituut, de Koninklijke Nederlandse Vereniging voor Muziekgeschiedenis en de Amsterdam University Press. Ook de NCRV-radio, VRT radio 3, MuziekGroep Nederland en Donemus hebben aan het project meegewerkt.

Verschenen bij: Amsterdam University Press. Verkrijgbaar in de boekhandel. Prijs: ¤67.60.

Redactie:

• prof. dr. Louis Peter Grijp (Meertens Instituut - hoofdredacteur)
• prof. dr. Kees Vellekoop (UU, Middeleeuwen)
• prof. dr. Ignace Bossuyt (KUL, 15e-16e eeuw)
• dr. Rudolf Rasch (UU, 17e-18e eeuw),
• prof. dr. Emile Wennekes (UU, 19e eeuw),
• prof. dr. Rokus de Groot (UvA/UU, 20e eeuw klassiek/ Nederland)
• prof. dr. Mark Delaere (KUL, 20e eeuw klassiek/ België)
• dr. Lutgard Mutsaers (UU, 20e eeuw populair).

Redactie-secretaris: drs. Geke van de Kamp (Meertens Instituut).

Raad van Advies: drs. Leo Samama (Residentie Orkest, 19e/ 20e eeuw klassiek), drs. Elmer Schönberger (publicist, 20e eeuw klassiek), Jacques Klöters (publicist, 19e/ 20e eeuw populair) en prof. dr. Paul Op de Coul (UU, 19e/ 20e eeuw klassiek).

De meer dan 100 auteurs zijn voornamelijk professionele musicologen uit Nederland en Vlaanderen die zich met de muziekcultuur hebben beziggehouden. Daarnaast is een aantal vertegenwoordigers uit andere vakgebieden uitgenodigd een bijdrage te leveren. Een en ander waarborgt het wetenschappelijke niveau ruimschoots.
Het boek richt zich echter niet primair tot wetenschappers maar op het cultureel geïnteresseerde publiek. Ook lezers die geen noten lezen, zullen veel plezier aan deze muziekgeschiedenis beleven.

De cd-rom die bij het boek wordt geleverd, biedt bij een groot aantal van de artikelen een of meer luistervoorbeelden, ondersteund door visuele informatie. Hierbij kan de gebruiker voor muzieknotatie kiezen. Daarnaast heeft Maaike Huygen (stagiaire UvA), in samenwerking met onder meer Donemus, een omvangrijke componisten-database aangelegd, De productie van de cd-rom is verzorgd door ab_c media te Utrecht (Arjan den Boer).

Inhoud

Een muziekgeschiedenis der Nederlandengaat over muziek en muziekleven in Nederland en België (vooral Vlaanderen) van prehistorie tot heden. Zowel klassiek als populair/volks/amateur.

Klassieke muziek, populaire muziek, volks-, en amateurmuziek

Traditioneel, en zeker in Nederland en Vlaanderen, is de muziekwetenschap op de klassieke muziek georiënteerd. De auteurs van  Een muziekgeschiedenis der Nederlanden heeft de disciplinaire grenzen verlegd door te streven naar integratie van de studie van de populaire muziek, de volksmuziek en andere niet-elitaire muziekrichtingen binnen de bestaande muziekwetenschap: alle muziek die in Nederland en Vlaanderen is gemaakt, uitgevoerd of geconsumeerd, ongeacht de sociale of artistieke dimensie komt in principe aan bod. Daarbij zijn interessante theoretische problemen, zoals de verhouding tussen volksmuziek en populaire muziek onderling en met de klassieke muziek.

Muziek en muziekleven

Als extra waarborg tegen disciplinaire geslotenheid zijn prominente vertegenwoordigers uit andere vakgebieden - literatuur-, kunst en algemene geschiedenis, sociologie, etnologie - uitgenodigd om een essay te schrijven: muziek als interdisciplinair studieobject. Door deze werkwijze krijgt het functioneren van muziek in de sociale en culturele context meer aandacht dan het componeren van muziek en de ontwikkeling van de muzikale stijl. Het muziekleven staat centraal.

Nederland en België (vooral Vlaanderen)

De aanduiding 'De Nederlanden' impliceert een interessant probleem. Het geografisch-politiek culturele domein 'de Nederlanden' wordt veelal geassocieerd met de enige periode dat 'Nederlandse' muziek echt iets voorstelde in de internationale muziekgeschiedenis: de renaissance (15e en 16e eeuw), het tijdperk van de muzikale hegemonie van Johannes Ockeghem, Josquin des Prez, Adriaen Willaert en vele anderen. Voor de aanduiding 'Nederlandse school' zijn in de loop der tijden alternatieven ontstaan als 'franco-flemish school' en 'Vlaamse polyfonie'. Het zwaartepunt lag steeds in de Zuidelijke Nederlanden.
Toch is de beeldvorming zo sterk dat nog steeds over de 'oude Nederlanders' wordt gesproken, dat er in Nederland een frequent uitzendend radio-programma 'De Nederlanden' bestaat, dat de Koninklijke Vereniging voor Nederlandse Muziekgeschiedenis te Amsterdam/Utrecht belangrijke wetenschappelijke projecten realiseert rond Zuidnederlandse componisten als Ockeghem, Obrecht en Josquin. En dat het meervoud 'Nederlanden' van het project alom instemming oogste.

In het project werken Nederlandse en Vlaamse onderzoekers samen; tegelijkertijd reflecteren zij over de constructionele aspecten van het gezamenlijke onderwerp, mede aan de hand van gemeenschappelijke ontwikkelingen en ervaringen, of juist cultuurverschillen en zelfs tegengestelde belangen van Noord en Zuid. Juist muziek kan een belangrijke rol spelen bij het definiëren van de eigen identiteit! Men denke aan nationale liederen en het instrumentele gebruik van volksmuziek, bijvoorbeeld voor de Groot-Nederlandse gedachte, of aan de muzikale taalkeuze in uiteenlopende vocale genres als de opera, het kunstlied en de populaire muziek, die in vele gevallen de conjunctuur van het nationaal gevoel op de voet volgt (vgl. 'Zingen in een kleine taal'). Bij dit alles moet worden aangetekend, dat onze interesse niet bij de taalgrens ophoudt. Muziek is bij uitstek een medium dat over (taal)grenzen heenreikt. Hier ligt ook een belangwekkend taalsociologisch probleem. De 'hoge' muziekcultuur in Antwerpen rond 1900 bijvoorbeeld zou, wanneer de taal strikt als criterium aangehouden zou worden, buiten het bestek van dit project moeten vallen: daar was Frans namelijk de voertaal.

Van prehistorie tot heden

Een muziekgeschiedenis der Nederlanden  is geen geschiedenis in de traditionele zin van het woord, met doorgaande ontwikkelingen, maar meer een pointillistisch geheel. In het boek zijn 125 artikelen/items opgenomen die elk met een datum en een bijbehorende gebeurtenis beginnen. Die anecdote is het uitgangspunt voor een betoog over een aspect van het muziekleven, een proces of anderssoortige ontwikkeling, een genre, of een meer algemeen probleem. De items zijn chronologisch gerangschikt.
Aan de keuze van de data en onderwerpen is veel aandacht besteed: in de perspectiefhantering is veelzijdigheid nagestreefd, en hoe recenter het tijdperk hoe meer artikelen daarover. De twintigste eeuw krijgt de meeste aandacht: ongeveer eenderde van het totaal aantal artikelen.
Tussen de afzonderlijke artikelen kunnen lijnen worden getrokken met behulp van de zogenaamde   ijkjaren , korte opstellen van de redactie uitgaande van ronde jaartallen (zoals 1800, 1900, 1950, 2000). Daarin wordt een overzicht van de Nederlandse en Belgische situatie gegeven in de betreffende periode, gerelateerd aan de internationale context van dat moment. In de inleiding van het boek wordt een synthese gegeven van deze opstellen.

Een voorbeeldartikel: De dynamiek van een nationale hymne

© 2000-2007 KNAW/Meertens Instituut