Home

Etnologie op het Meertens Instituut

De Nederlandse Etnologie bestudeert en verklaart mede vanuit een ontwikkelingsperspectief contemporaine cultuurverschijnselen en -patronen die vorm geven aan het dagelijks leven van de inwoners en hun sociale verbanden van Nederland. De etnologie, met andere woorden, onderzoekt dergelijke verschijnselen en patronen in hun historische, sociaal-culturele en ruimtelijke dimensies en interpreteert ze als processen van vorm- en betekenisgeving, toe-eigening en de constructie van (sociale) identiteit en habitus.

Het doel van het etnologisch onderzoek op het Meertens Instituut is inzicht te verwerven in de maatschappelijke betekenis van cultuurverschijnselen in de Nederlandse samenleving. Daartoe wordt de verscheidenheid van het dagelijks leven in kaart gebracht en opkomende, resistente ('tradities') en verdwijnende cultuurelementen en hun samenhang onderzocht. De Nederlandse Etnologie heeft bij dit onderzoek oog voor ogenschijnlijk triviale of onopvallende processen van betekenisgeving die in hun brede verschijningsvorm belangrijke effecten voor de samenleving met zich mee kunnen brengen, maar daarmee ook een beter inzicht in die samenleving kunnen realiseren. De etnologie wil cultuurverschijnselen in de Nederlandse samenleving via diachroon en synchroon onderzoek benoemen en beschrijven en vervolgens in hun samenhang begrijpen en verklaren, en met de resultaten daarvan - de etnologische cultuuranalyse - in algemene zin een bijdrage leveren aan het inzicht in sociale communicatiesystemen en culturele ontwikkelingsprocessen. Het onderzoek richt zich daarbij ook op de betekenis en de toeŽigening van cultuurverschijnselen in een multiculturele context.

Meertens Ethnology Lectures

Twee tot drie keer per jaar wordt er op het Meertens Instituut voor Nederlandse Taal en Cultuur te Amsterdam een Meertens Ethnology Lecture gehouden.De gastsprekers voor deze lezingen worden gezocht onder vernieuwende onderzoekers, gearriveerd of beginnend, uit binnen- en buitenland, zowel op het terrein van de etnologie als van aanverwante of samenhangende wetenschappelijke disciplines. Raadpleeg voor nadere informatie over geplande lectures de agenda op onze site. Voor meer informatie over deze lectures kunt u contact opnemen met Irene Stengs.
De lezingen vinden plaats in de Symposiumzaal van het Meertens Instituut te Amsterdam en zijn gratis toegankelijk. Raadpleeg de pagina contact voor ons adres en een routebeschrijving.

Meertens Ethnology Cahiers

De Meertens Ethnology Lectures worden na hun presentatie uitgewerkt en gepubliceerd in de Meertens Ethnology Cahiers. Deze serie, onder redactie van Peter Jan Margry wordt uitgegeven door Amsterdam University Press. Ze zijn aldaar te bestellen.
Het eerste deel van de serie verschijnt in januari 2006: Peter Burke, Towards a Social History of Early Modern Dutch.



De volgende etnologen werken momenteel op het Meertens Instituut:

Onderzoeker

Functie Onderzoeksgebied



Martine de Bruin
OiO Orale Cultuur
Hester Dibbits
onderzoeker MateriŽle Cultuur
Marie van Dijk
onderzoeksmedewerker Orale Cultuur
Eveline Doelman
onderzoeksmedewerker Feest en Ritueel
Ellen van der Grijn
documentalist
Louis Grijp
bijzonder onderzoeker Orale Cultuur
John Helsloot
onderzoeker Feest en Ritueel
Hilje van der Horst
OiO MateriŽle Cultuur
Lizzy van Leeuwen
post-doc Feest en Ritueel
Peter Jan Margry
senior-onderzoeker Religieuze Cultuur
Theo Meder
senior-onderzoeker Orale Cultuur
Martin Ramstedt
onderzoeker Religieuze Cultuur
Herman Roodenburg
onderzoeksleider, bijzonder onderzoeker MateriŽle Cultuur
Gerard Rooijakkers
bijzonder onderzoeker Feest en Ritueel
Irene Stengs
onderzoeker Feest en Ritueel
Marianne van Zuijlen
documentalist


Een brochure over de werkzaamheden van de onderzoeksgroep Nederlandse Etnologie (pdf-bestand):

Etnologisch onderzoek en onderwijs

Het Meertens Instituut is de nationale instelling op het terrein van het etnologisch onderzoek en documentatie in Nederland. Binnen het verband van de Koninklijke Nederlandse Akademie van Wetenschappen is het Meertens Instituut de instantie waar op structurele basis wetenschappelijk en interdisciplinair onderzoek wordt verricht en bronmateriaal wordt verzameld op het terrein van de etnologie.

Kenmerkend voor de huidige samenstelling van de onderzoeksgroep Etnologie (onderzoeksleider: dr. P.J. Margry) aan het Meertens Instituut is de multidisciplinaire samenstelling. In de onderzoekersgroep zijn disciplines als neerlandistiek, geschiedwetenschap, kunstgeschiedenis, muziekwetenschap, antropologie, sociologie en sociale geografie vertegenwoordigd. Deze samenstelling biedt talrijke mogelijkheden tot interdisciplinaire samenwerking en theorievorming.

In de periode 2000 tot en met 2005 is het etnologisch onderzoek geconcentreerd binnen vijf etnologische thema's:

De verschillende onderzoeksprojecten staan beschreven in een onderzoeksprogramma dat voor die periode is vastgesteld. (Klik hier voor de printversie van het Onderzoeksprogramma 2002-2005)

Sinds 2000 wordt de educatieve overdracht van de onderzoeksresultaten, met name richting studenten in het wetenschappelijk onderwijs, gestimuleerd en vorm gegeven. Enerzijds geschiedt dit door publicaties als het etnologische handboek, Volkscultuur, een inleiding in de Nederlandse etnologie, anderzijds kan gewezen worden op de drie bijzondere universitaire leerstoelen, waarop vanuit hun onderscheiden expertises etnologen van de onderzoeksgroep wetenschappelijk onderwijs aan Nederlandse en buitenlandse universiteiten verzorgen. Momenteel kent de groep drie bijzonder hoogleraren die colleges verzorgen aan de Universiteit van Amsterdam (Nederlandse Etnologie), de Universiteit Utrecht (Nederlandse Liedcultuur in heden en verleden) en de Universiteit van Leuven (Historische Antropologie van de Nederlanden).

Naast onderzoek en onderwijs heeft het Meertens Instituut ook een documentatieve taak en worden etnologisch waardevolle archieven en collecties verzameld en beheerd. Het collectie en archieven-overzicht biedt inzicht in de aanwezige bestanden. Daarnaast worden belangrijke collecties of bronnen digitaal nader toegankelijk gemaakt en/of geconserveerd. Enkele van die grote databases zijn on-line beschikbaar voor geÔnteresseerden, zoals de Bedevaartbank, Inboedelbank, Liederenbank en Volksverhalenbank.

De instituutsbibliotheek bevat de belangrijkste collectie boeken en tijdschriften in Nederland op het terrein van de volkskunde, Nederlandse en Europese etnologie en aanverwante disciplines.

Feest en Ritueel

Het onderzoek en de documentatie met betrekking tot het aandachtsgebied 'Feest en Ritueel' wil inzicht verschaffen in de symbolische en communicatieve aspecten van min of meer geformaliseerde culturele handelingspatronen, variŽrend van vieringen tot dagelijkse omgangsvormen, teneinde, al naar gelang tijd, ruimte en sociale groep, de hieraan verbonden processen van vorm- en betekenisgeving te analyseren.

In het onderzoek voor de komende jaren staan daarbij vooral kalenderfeesten centraal vanuit zowel een contemporain als historisch perspectief. Deze jaarfeesten hebben als kenmerk dat ze op vaste data in het publieke domein gevierd worden. Het betreft een dynamisch veld met sterke noties van identiteit en traditie, waarbij processen als commercialisering en musealisering sterk op de voorgrond treden. Ook de rol van media en beeldcultuur is hierbij dominant aanwezig. In een afzonderlijk project worden de functies en betekenissen van dier-iconen, bij wijze van rituele rekwisieten, centraal gesteld. Om tegemoet te komen aan de grote maatschappelijke vraag naar verantwoorde informatie met betrekking tot dit onderzoeksterrein wordt tevens gewerkt aan de samenstelling van een lexicon en een digitale 'feestenbank'. Door het onderzoek te centreren rond het thema van jaarfeesten ontstaat een samenhangend en consistent programma waarin sleutelkwesties van de hedendaagse etnologie met een grote relevantie en reikwijdte worden onderzocht in hun context.

Binnen dit aandachtsgebied zijn werkzaam: onderzoeksmedewerker drs. Eveline Doelman (1.0 fte), oio drs. Marjolein Efting Dijkstra (0.6 fte), onderzoeker dr. John Helsloot (0.8 fte), senior-onderzoeker prof.dr. Gerard Rooijakkers (0.4 fte) en onderzoeker dr. Irene Stengs (0.9 fte).

Projecten Feest en Ritueel.

MateriŽle cultuur

Het onderzoek binnen dit aandachtsgebied richt zich op de vorm- en betekenisgeving bij cultuurverschijnselen en -patronen die gezamenlijk als 'materiŽle cultuur' worden aangeduid. Het richt zich in het bijzonder op consumptieprocessen in algemene zin en niet alleen op economische consumptieprocessen, op de aanschaf van aangeboden goederen en diensten. Uitgangspunt is de gedachte dat materiŽle objecten niet alleen fysiek maar ook sociaal worden geconstrueerd. Dat geldt voor consumptie in engere zin, bijvoorbeeld middels de reclame-industrie, maar meer nog voor de dagelijkse toeŽigeningsprocessen, voor de vele manieren waarop we ons omringen met objecten en er letterlijk mee leven. Het gaat hier, bijvoorbeeld, om het vervaardigen, maar evengoed om het aanraken, bekijken, becommentariŽren, gebruiken, herstellen, opbergen of weggooien van objecten. Op hun beurt structureren objecten onze omgang met andere mensen, zowel door hun fysieke verschijningsvorm als door de waarden en betekenissen die we eraan hechten. Bij de analyse van deze dagelijkse, meer of minder bewuste omgang met de materiŽle wereld bieden Bourdieu's 'habitus'-begrip en De Certeau's term bricolage een nuttig heuristisch instrument. Doel van het onderzoek is meer inzicht te krijgen in de precieze rol die onze dagelijkse interactie met voorwerpen vervult in de interactie met anderen. Gekozen is voor twee deelgebieden, die van het kleden en het wonen. De dagelijkse, betekenisvolle omgang met objecten komt hier scherp naar voren, terwijl beide terreinen, althans voor Nederland, nauwelijks op processen van betekenisgeving en toeŽigening zijn onderzocht. Onder meer zullen de volgende vragen worden onderzocht: Welk belang en welke specifieke betekenissen worden door de te onderzoeken groepen aan het wonen en kleden gehecht? Spelen lifestyle en mode een centrale rol hierin of spelen bij het kleedgedrag en de inrichting van het huis (inclusief de indeling van de ruimte) andere, wellicht meer pragmatische keuzes? Moeten kleding en inrichting vooral betaalbaar, functioneel of traditioneel blijven? Samenvattend: hoe weerspiegelt zich in de dagelijkse omgang met objecten, bewust of onbewust, een persoonlijke, sociale, etnische of gender-identiteit en hoe structureren de op deze wijze sociaal geconstrueerde objecten de interactie met anderen?

Binnen dit aandachtsgebied zijn werkzaam: onderzoeker dr. Hester Dibbits (0.8 fte), oio drs. Hilje van der Horst (1.0 fte) en senior-onderzoeker prof. dr. Herman Roodenburg (1.0 fte).

Projecten MateriŽle Cultuur.

Orale cultuur

De studie van de orale cultuur concentreert zich op het zingen van liederen en het vertellen van verhalen in heden en verleden en waarbij niet alleen de teksten en melodieŽn van belang zijn, maar ook de culturele context en de performance (voordracht/publiekswisselwerking), teneinde vanuit etnologisch en filologisch-musicologisch perspectief de processen van vorm- en betekenisgeving te kunnen interpreteren. Het onderwerp van onderzoek vormt enerzijds de traditionele orale cultuur en haar uitingsvormen (sprookjes, balladen e.d.). Documentatie wordt daarbij verricht middels de liederen- en volksverhalenbank, op basis waarvan edities worden vervaardigd. Anderzijds behelst het onderzoek meer eigentijdse vormen van zang- en vertelcultuur, waarbij actuele thema's als multiculturaliteit, tualiteit en smartlap centraal staan. Bij het onderzoek naar de orale cultuur wordt gestreefd naar een synthese van etnologische, filologische en musicologische benaderingswijzen. De studie van de orale cultuur vertakt zich in twee relatief eigenstandige tradities van het lied- en verhaalonderzoek, met hun respectievelijke tijdschriften en organisaties. Op een aantal punten gaat het onderzoek evenwel hand in hand, zoals bij de balladestudie (verhalende liederen) en het onderzoek naar orale vormen in de multiculturele samenleving. Maar vooral in methodisch opzicht lopen het lied- en verhaalonderzoek op het Meertens Instituut opmerkelijk parallel. Bij beide wordt een documentatieve basis gelegd en benut in de vorm van grote databases (Nederlandse Liederenbank en Nederlandse Volksverhalenbank). Op beide takken rust ook de verantwoordelijkheid voor de uitbouw van de onderscheiden (sub-)disciplines, die elders in Nederland geen structurele steunpunten hebben. Behalve de aandacht voor traditionele vormen vindt ook onderzoek plaats naar meer actuele vormen van orale cultuur, waarbij het om dezelfde of soortgelijke uitingsvormen als de traditionele gaat, maar met soms gewijzigde functies. Deze vereisen andere onderzoeksperspectieven dan de klassieke filologische en musicologische uitgangspunten die bij het traditionele materiaal worden gehanteerd. Zo kunnen orale uitingsvormen worden geÔnterpreteerd als middelen van culturele communicatie tussen verschillende groepen met eigen, vaak tegengestelde belangen. De muziek en de verhalen markeren daarbij de identiteit van de betrokken groepen. Op de terreinen van de orale cultuur bezit het Meertens Instituut een aantal unieke collecties. Tienduizenden verhalen en liederen uit mondelinge overlevering werden opgetekend of op de band vastgelegd. Terwijl slechts een miniem gedeelte hiervan is gepubliceerd, wordt via de Nederlandse Liederenbank en de Nederlandse Volksverhalenbank veel daarvan toegankelijk gemaakt. Het gaat om unieke databases, die hun waarde voor ondersteuning van wetenschappelijk onderzoek al veelvuldig hebben bewezen.

Binnen dit aandachtsgebied zijn werkzaam: junior-onderzoeker drs. Martine de Bruin (0.6 fte), onderzoeksmedewerker drs. Marie van Dijk (0.8 fte), bijzonder onderzoeker prof.dr. Louis Grijp (1.0 fte), onderzoeker dr. Willem Kuiper (0.2 fte), senior-onderzoeker dr. Theo Meder (0.8 fte) en oio drs. Natascha Veldhorst (1.0 fte).

Projecten Orale Cultuur.

Religieuze Cultuur

Het religieus-etnologisch onderzoek concentreert zich op cultuurverschijnselen en -patronen binnen de contemporaine religieuze cultuur in de Westerse wereld, in het bijzonder in Nederland, en richt zich daarbij op de analyse van en reflectie over de veranderingsprocessen met betrekking tot religiositeit, zingeving en heiligheid en de daaruit voortvloeiende variaties in functie en van vorm- en betekenisgeving.

Het onderzoek richt zich in het algemeen niet op de 'traditionele' of mainstream kerkgebonden of geÔnstitutionaliseerde vormen of zuilen (zoals protestantisme, rooms-katholicisme) maar vooral op informele, rand- of niet-kerkelijke vormen van religiositeit, zoals de multiculturele religieuze cultuur en (de normalisering van) nieuwe vormen van religiositeit en spiritualiteit (bijv. New Agebeweging en de New Religious Movements, NRM's) en specifieke vormen van 'implicit' of 'invisible religion' in de postmoderne samenleving. Dergelijke vormen zijn bijvoorbeeld aan te treffen bij alternatieve geneeswijzen en daarom zal ook aandacht worden besteed aan de religieuze en spirituele dimensies in relatie tot 'gezondheid' en 'lichamelijkheid'. Verder zullen de relevante verbanden tussen de vormen van informele religie en de 'traditionele' kerkgenootschappen bij het onderzoek worden betrokken.

Met betrekking tot het thema sacraliteit of heiligheid en ritualiteit zal de aandacht liggen op verschuivingen en veranderingen in de religieuze opvattingen en percepties in de hedendaagse tijd, met inbegrip van interconfessionele of non-confessionele vormen van sacraliteit. Verder zal onderzocht worden hoe de verschillende vormen van heiligheid, zowel in het heden als het directe verleden, worden gedefinieerd, toegeŽigend en ingezet voor zingeving van persoonlijke of collectieve identiteit. Het onderzoek richt zich in het algemeen op processen van toe-eigening, etnisering, (de-) secularisatie, van individualisering met betrekking tot plaats- en persoonsgebonden vormen van spiritualiteit en op de (re-) constructie van identiteiten. Een gecombineerd onderzoeks- en documentatieproject is gericht op de vermoorde politicus Pim Fortuyn, de cultus rond zijn persoon en de (tijdelijke) herdenkingsmonumenten die voor hem zijn opgericht. Resultaten daarvan, zowel beeldmateriaal als artikelen, zijn te vinden op een speciale Fortuyn-webpagina.

Het grootschalige onderzoeksproject Bedevaartplaatsen in Nederland heeft een schat aan materiaal op het terrein van de religieuze cultuur opgeleverd. De Bedevaartdatabank is via de Meertens website gemakkelijk raadpleegbaar en is met zijn grote hoeveelheid gegevens een belangrijke bouwsteen voor verder onderzoek naar bedevaart, heiligheid, religieuze materiŽle cultuur en religie in het algemeen.

Binnen dit aandachtsgebied zijn werkzaam: senior-onderzoeker dr. Peter Jan Margry (1.0 fte), en post-doc-onderzoeker dr. Martin Ramstedt (0.8 fte).

Projecten Religieuze Cultuur.

Visuele Cultuur

Visuele cultuur is een aandachtsgebied in ontwikkeling, dat in de volgende onderzoeksperiode als nieuwe onderzoekslijn zal worden ingezet. Visuele cultuur is namelijk nog nauwelijks onderwerp geweest van systematisch etnologisch onderzoek. Er moet meer aandacht komen voor de precieze rol van visuele representatie in het dagelijks leven en de betekenisvolle wijze waarop mensen omgaan met visuele cultuur. Een pilot project moet antwoord gaan geven op de vraag hoe dergelijk onderzoek theoretisch en methodologisch gestalte moet gaan krijgen binnen de kaders van de in de programmaperiode 2006-2010 aan het Meertens Instituut spelende onderzoeksvelden.
Sinds begin 2003 werkt een medewerker in deeltijd aan de voorbereiding van de ontwikkeling van dit onderzoeksgebied.

Binnen dit aandachtsgebied is werkzaam: junior-onderzoeker drs. Marjolein Efting-Dijkstra (0.4 fte).

Project Visuele Cultuur