Home

Teedere Quaesties

Peter Jan Margry

Teedere Quaesties: religieuze rituelen in conflict. Confrontaties tussen katholieken en protestanten rond de processiecultuur in 19e-eeuws Nederland

(Hilversum: Verloren, 2000)

Inhoudsopgave

Vooraf

Deel I - Ritueel in context

1.Inleiding: onderzoek tussen theorie en praktijk
1.1.Ritueel en conflict
Kwestie Ravenstein (1821) - Doelstelling
1.2.Theoretische perspectieven
Ritueel, conflict, confrontatie - Historiografie en methode
1.3.Structuur en tijd-ruimtelijke begrenzing
1.4.Ritueel discours: het ‘processieverbod’
1.5.Bronnen
2. Fenomenologie van de processie
2.1.Definitie
2.2.Oorsprong
2.3.Typologie
Verscheidenheid - functies - ordening
2.3.1.Gedachtenis- en feestprocessies
Maria-Lichtmisprocessie - Palmzondagprocessie - Sacramentsprocessie Patroonsprocessie - Mariale processies - Allerzielenprocessie - Gedachtenisprocessies
2.3.2.Heiligings- of bidprocessies
Litania maior - Litaniae minores - Extraordinaria - Ommegang - Processiones plenariae - Generale processie
2.3.3.Rite-gebonden of subsidiaire processies
Zondagse processie - Misprocessies - Kerkwijdingsprocessie - Processie met het viaticum - Begrafenisprocessie - Translatieprocessie - Processies rond Pasen - Kleine processies rondom de sacramenten - Inhalings- of intochtprocessie - Missieprocessies - Bankruisprocessie
2.3.4.Processiebedevaarten
Regulering - Bedevaartprocessie en afsluitingsprocessie
2.4.Morfologie
2.4.1.Opbouw en deelnemers
2.4.2.Materiële cultuur: attributen en requisieten
Kleding - Processiekruis - Vaandel - Wierookvat - Kaarsen en flambouwen - Staven en standaards - Monstrans - Relieken - (Heiligen-)Beelden - Tekstborden - Bel - Baldakijn
2.4.3.Rituele uitvoering
Zang en muziek - Geluid - Stilte - Reukstoffen - Strooigoed - Theatrale elementen - Deelnemers en volgorde - Beweging en stilstand - Route
2.5.Tijd-ruimtelijke dimensies
Antropologisch - Dans en spel - Sociologisch - Ruimte, omgeving en landschap
 
3. Processierituelen in 19e-eeuws Nederland
3.1.Definities
3.2.Voorgeschreven kerkelijke orde
Rituale contractum - Processionalia - Rituale Romanum - Diocesane statuten - Handboeken, directoria, catechismus
3.3.Parochiële processiecyclus
Formaliteiten - Diversiteit - Kwantiteit - Tijden - Deelname - Materiële cultuur - Uitvoering - Routering
3.4.Processiebedevaarten
Formaliteiten - Diversiteit - Kwantiteit - Tijden - Deelname - Materiële cultuur - Uitvoering - Routering en transport
3.5.Stille omgangen
3.6.Sacrale ruimten en processieparken
4.De samenhang met andere rituelen en thema’s
4.1.Een brede religieus-rituele infrastructuur
Begrafenis - Zieken- en armenbezoek - Klokluiden - Kerk- en kerkhofwijding - Plaatsen van kruisen en het maken van kruistekens - Controversprediken - Volksmissie - Plechtige intocht of inhaling - Kerkelijke kledij - Broederschapsactiviteiten
4.2. Overige publiek-religieuze thema’s
Kerkgebouwen - Zondagsrust - Hervormingsdag - Dank- en bededagen - De Afscheiding - Zendingsfeesten - Katholiekendagen
4.3. Religieuze optochten
Kerkparade - H. Kindsheidoptocht - H. Hartstoet - Optochten van de H. Familie
4.4. Profane optochten
 

Deel II - Rituelen in conflict

5.Rituelen ter discussie: cultuurhistorisch perspectief
5.1. Reformatie, katholieke- en contrareformatie
5.2.Problemen rond de katholieke rituele infrastructuur tijdens de Republiek
Accommodatie - Overheidsmaatregelen - Desacralisatie van het landschap - Processies en ommegangen - Overige rituelen - Generaliteitslanden - Tijdelijke restauratie (1672-1673)
5.3. Processiebarok en Verlichting
Maria Theresia, Jozef II en het Jozefisme - Invloed op de Zuidelijke Nederlanden - Kerkelijke hervormingen
5.4.De uitwerking van de Franse revolutie
‘Vrijheid’ van godsdienst - Napoleon - Gebonden processieritueel in 19e-eeuws Europa
5.5.Beeldvorming van ‘rooms’ en ‘katholiek’
 
6.De Teedere Quaestie: rituele confrontaties in de 19e eeuw22
6.1.Revolutie en restauratie: de periode 1795 - 1830
6.1.1.Maria in nood: de casus Heiloo 1806-1807
Devotionele herleving - De Bataafse omwenteling - In processie naar Capel - Wereldlijke en kerkelijke bemoeienis - Vormgeving en deelname - Conclusie - Nawerking
6.1.2.De Bataafs-Franse Tijd
Verwachtingen rond 1798 - Nieuwe rituelen - Nieuwe wetgeving
6.1.3.Een nieuw ‘Koningrijk der Nederlanden’
De grondwetten van 1814 en 1815
6.1.4.Vrees voor problemen
6.1.5.De beperking van het aantal processies
Processielijsten - Processies in Outre-Meuse en Oudewater
6.1.6.Het koninklijk besluit van 1822
Provincie versus koning - De verdere jaren twintig - Conclusie
6.2.De zuidelijke provincies, 1815 - 1830
‘Den kostelyken hemel van Koudenberg’ - Overdaad en overvloed - De tableaux de processions: processiecanonisatie - Aantallen - Enige aspecten van de processiepraktijk - ‘Uitwas’ in de praktijk: het voorbeeld van Veurne - Het vervolg op de tableaux - Conclusie - Na 1830
6.3. Het ‘processieverbod’: de periode 1830-1870
6.3.1.De dominee onversaagd: de casus Ossendrecht
Het dorp - De eigenlijke kwestie - Nader onderzoek - Het jaar 1848 - Vormgeving - Omslag- De jaren 1854-1856 - Rond het kerkhof en over de staatsbegroting - Conclusie - Doorloop
6.3.2.Accommodatie en confrontatie
Uitbreiding van rituelen - De Heilige Rok versus het Sacrament van Mirakel
6.3.3.De grondwet van 1848
Wetboek van strafrecht - Het ‘processieverbod’
6.3.4.1853: de Aprilbeweging en haar repercussies
De Wet op de kerkgenootschappen - Vervolging - De definitie van een ‘besloten plaats’ - Duidelijkheid door inventarisatie - Verhouding overheid en kerk - Conclusie
6.4. ‘Processiejacht’ en Kulturkampf: de periode 1870 - 1900
6.4.1. Een pastoor in de confrontatie
Heiligdomsvaarten - Het proces en de politiek
6.4.2.Processiejacht
Kulturkampf - Strijd om de processie - Buiten Limburg - Houding kerkelijke overheid
6.4.3. De jacht beëindigd
Nieuw onderzoek - Een volgende fase
6.5.Militairen in ritueel en processie
Achtergrond - Terugdringing militaire invloed - Protestantse kerkparade en het KB van 1819 - De kwestie Venlo - Luister voor St. Servaas - Persoonlijke gevaren - Na 1853 - Maastricht 1875 - Conclusie
6.6.Overige conflictueuze rituelen
Algemeen - Begrafenissen - Zieken- en armenbezoek - Klokluiden - Kerk- en kerkhofwijding - Plaatsen van kruisen en het maken van kruistekens - Controvers-prediking - Deelname mis en knielen op straat - Plechtige intocht en inhaling - Eerstecommunieoptocht - Ambtsgewaad en kleding - Dank- en bededagen - Jubeljaren - Volksmissie - Broederschapsactiviteiten - Vlagvertoon - Conclusie
 

Deel III - Interpretatie en synthese

7.De paradox van de 19e eeuw - betekenissen
7.1. Ritueel conflict
De wisselwerking tussen regering en kerkelijke overheid - Kerken en kerkvolk - De wetgeving voorbij - Confrontatie en (proto-)verzuiling
7.2. Devotionalisering
Devotionalisering en revitalisering - Traditie - Identiteiten - Confessioneel nationalisme
7.3. Religieus-rituele fascinatie
Fascinatie en drama - Onder de vrije hemel - De processiewens - De processiepraktijk
7.4. Ruimtelijke en natuurlijke dimensies
Modern sacraal landschap - Ritueel-ruimtelijke innovaties
7.5. Rituele interferentie
Profane optochten - Religieus-culturele uitwisselingen
8. Samenvatting
 

Deel IV - Nasleep, bijlagen en bronnen

9. Nasleep: 1900 - 2000
9.1. Een nieuwe eeuw
Omgekeerde bewijslast - De revival van de ommegang
9.2.Crisis, Tweede Wereldoorlog en bevrijding
9.3. De jaren vijftig en zestig: laatste stuiptrekkingen
Amerikaanse processies in Nederland - Nieuwe Nederlandse processies - Het verdrag van Rome en de casus Geertruidenberg
9.4. De afwikkeling: het einde van het processieverbod
Het processieverbod opgeheven - Postmoderne rituelen
 
10. Bijlagen
10.1. Lijst van conflictcasussen na 1795
10.2. Juridisch kader
10.3. ‘Processie’ in het Rituale Romanum en de Codex Iuris Canonici
10.4. ‘Over processies’ (‘De processionibus’) door P.J.B. De Herdt
 
11. Bronnen
11.1. Afkortingen
11.2. Archieven & collecties
11.3. Gedrukte bronnen & literatuur
Summary
Register
Curriculum Vitae

Peter Jan Margry