elektronische Woordenbank van de Nederlandse dialecten (eWND)

Woord: Kruikenzeiker

Kruikenzeiker , Krèùkezééker , zelfstandig naamwoord , schimpnaam voor een Tilburger (Tilburg en Midden-Brabant)
Bron: Swanenberg, A.P.C. (2011), Brabants-Nederlands: Nederlands-Brabants: Handwoordenboek, Someren
kruikenzeiker , krèùkezèèker , zelfstandig naamwoord , "kruikezeiker, spotnaam voor een Tilburger; A.A. Weijnen, Dialectatlas van Noord-Brabant, 1952 - krèùkezèèkers; N. Daamen - handschrift 1916 - ""kruikzijkers - Tilburgsche kruikz... (scheldnaam)""; A.J.A.C. van Delft – Het geven van scheld- of bijnamen is iets dorpsch, dat hier geleidelijk verdwijnt, al vindt men in den volksmond er nog heel wat terug. (...) Dat de Tilburgers als verzamelnaam een minder kies woord als ""Kruikezeikers"" te accepteeren hadden, evenals de inwoners van Goirle ""Ballefrutters"" (...) is bekend. De afkomst is meermaals wel terug te vinden, en voor Tilburg is het een reeds meermalen ontleende eigenaardigheid, die verband houdt met het bezigen der menschelijke urine voor het textielbedrijf. Een eerenaam alzoo! (Nieuwe Tilburgsche Courant - zaterdag 27 april 1929; 'Van vroeger dagen' 111: 'Spreektaal'); A.J.A.C. van Delft – Het is wel een ordinaire bijnaam, die men eertijds de bewoners van Tilburg vereerde door hen ""kruikenzeikers"" te schelden, doch de eigenaardige naam wordt zeer verklaarbaar als men weet dat oudtijds voor het vollen der lakens een volmolen gebruikt werd. De oudste molen in Tilburg dateert volgens Dijksterhuis, waaraan we dit ontleenen, van 1799 en was gebouwd aan de Hoeve. Om de vollersaarde voor haar doel geschikt te maken werd zij vermengd met urine. Deze vloeistof had hier daardoor een zekere handelswaarde en werd daarom met zorg verzameld. Hanewinkel beweert, dat een arbeidersgezin jaarlijks voor 30 à 40 gld. van dit kostbare product kon verkoopen. (Nieuwe Tilburgsche Courant - zaterdag 21 april 1923: 'Van vroeger dagen 25: Pikanterie'); Anoniem: Deze naam spruit voort uit het feit, dat Tilburgers voorheen hun urine in kruiken bewaarden om ze aan de fabrikanten te verkoopen toen de benodigde ammoniak voor de appretuur der wollenstoffen nog niet in den handel was. Dr. Dijksterhuis, die in zijn ""Geschiedenis van; Tilburg"" ook aan dit feit herinnert, wijst er op, dat arbeidersgezinnen met dezen ""handel"" f 30 à f 40 per jaar verdienden. Een en ander dateert uit het begin der vorige eeuw. (Nieuwe Tilburgsche Courant - vrijdag 8 december 1933, 'Folklore 2'); Zôo lèève zonder kaskenaoi/ dès schonder èn veul rèèker./ Dan gaoder grôot op agge heurt:/ daor gao ene Krèùkezèèker. (Lechim; ps. v. Michel van de Ven; ongedateerd knipsel 1960-1980; uit: ‘Lòt ze’t mar heure'); Stadsnieuws -  Ik zèè tòch liever ene Krèùkezèèker as enen Ballefrutter (060509); Piet van Beers: 'Ruud Vreeman'; Ik ben geboren in Loon op Zand / maar…ons moeder dat was ´n ""kruikin"". / Toen ik vijftig jaar terug, hier wonen kwam. / Paste ik er ook zo maar niet in. DUS: Als je nu kijkt naar ""Onze Ruud"" / Dat is helemaal gene kruikenzeiker / die is nog ""splinternuut"" / Ruud Vreeman komt, van boven de Kalie / en ie kreeg in 't begin al flink op z´n falie. / Want… hij zette z'n eigen en de kruikezeiker / (als symbool van de kruikenstad) flink in de kijker. / en ontlokte zodoende 'n heftig dispuut. / Maar…; Ik neem Onze Ruud dat niet al te kwalijk. / Want ""Onze Ruud"" die is pas nuut. / Als ge straks bent gesetteld in de stad van de kruiken / En ge bent wat gewoon geraakt aan onze gebruiken. / –-Dat gaat niet van eigens–– dat gaat niet acuut–– / Dan hoor je er voort bij Ruud, dan ben je niet meer nuut. ––-Absoluut––-; (uit: 't Elfde buukske - ca. 2009); WBD krèùkezèèker (II:943) - scheldnaam v.d. wever (vroeger werden de stukken met urine gevold); Bijnamenboek Karel de Beer - ene krèùkezèèker = Tilburger (blz. 92); WNT XII:1961, r.3/7 en XII:930, r.26/29 'Nou ick versta dat de vullers ouwe pis koopen, Nou wil ick me water so lichtveerdich niet meer laten loopen.' BREDERO 2, 211 (1617). Brabant, jg.3 nr.4, blz. 47: Schilders: 'Kruikezeiker'; Buuk Carnavalsvierders noemen zich 'krèùkezèèkers' of kortweg 'krèùke'; v. Doremalen & Spapens - KRUIKEZEIKERS, Mythe en werkelijkheid van een Tilburgs fenomeen (2004); tis Tilbörgs tròts. / Onze krèùkezèèker! (Henriëtte Vunderink, De krèùkezèèker, uit: Tis de moejte wèrd; 2011); Schilders in Tilburg magazine (okt. 2007) 'Urine voor landbouw en textiel'"
Bron: Sterenborg, W. en E. Schilders (2014), Woordenboek van de Tilburgse Taal (WTT), Tilburg: Stichting Cultureel Brabant


<< vorige pagina

Gelieve als bronverwijzing te gebruiken:
Sijs, Nicoline van der (samensteller) (2015-), eWND, op www.meertens.knaw.nl/ewnd/,
gehost door het Meertens Instituut