COGITCH

    Projectleider: Louis Grijp

    Medewerkers: Ashley Burgoyne, Jan van Balen, Dimitrios Bountouridis, Martine de Bruin, Ellen van der Grijn

    Financiering: NWO-CATCH; partners UU, UvA, Beeld & Geluid

    Korte beschrijving:

    COGITCH (COgnition Guided Interoperability beTween Collections of musical Heritage) richt zich zowel op traditionele als vroeg 20e-eeuwse populaire muziek, aanwezig in de audioarchieven van het Meertens Instituut en het Instituut voor Beeld en Geluid. Centraal staat het cognitieve begrip ‘hook’: het meest opvallende en daardoor het makkelijkst te herinneren muziekfragment van een liedje. De hooks worden bepaald aan de hand van ‘crowd sourcing’, oftewel het oordeel van het grote publiek.

    Nederlandsheid

    Projectleider: Irene Stengs

    Medewerkers: John Helsloot, Peter Jan Margry, Irene Stengs, Marc van Oostendorp, Sopie Elpers, Markus Balkenhol

    Financiering: Meertens Instituut

    Korte beschrijving:

    Het ‘culturele eigene’ beleeft een hoogconjunctuur. Aan ‘Nederlandse’ cultuur, tradities, architectuur, design, erfgoed, eten, religie, normen en waarden wordt nadrukkelijk aandacht besteed. De vraag is waarom zich dit nu voltrekt. Vanuit verschillende invalshoeken wordt onderzocht welke emotionele, esthetische en politieke dimensies vorm geven aan wat in dit project als ‘Nederlandsheid’ wordt aangeduid. Hoe wordt Nederlandse cultuur gecommodificeerd? Hoe krijgt Nederlandsheid vorm en uitdrukking via rituelen en populaire cultuur? Hoe verhoudt Nederlandsheid zich tot het koloniale verleden en het postkoloniale heden? Welke rol spelen religiositeit en processen van secularisering? In welke talige vormen komt Nederlandsheid tot uitdrukking?

    FACT

    Projectleider: Theo Meder

    Medewerkers: Dolf Trieschnigg, Dong Nguyen, Marianne van Zuijlen, Iwe Muiser

    Financiering: NWO-CATCH; partner Universiteit Twente

    Korte beschrijving:

    Binnen FACT (Folktales as Classifiable Texts) wordt software ontwikkeld om volksverhalen automatisch in te voeren in de Nederlandse Volksverhalenbank en te verrijken met metadata zoals taal, namen, trefwoorden, genres, samenvatting en catalogusnummer (of volksverhaaltypes). Op deze manier wordt de Nederlandse Volksverhalenbank een geavanceerd online erfgoedarchief en een breed inzetbaar onderzoeksinstrument. Tevens wordt er onderzoek gedaan naar nieuwe mogelijke classificaties en clusteringen van volksverhalen.

    Orale transmissie

    Projectleider: Louis Grijp

    Medewerkers: Theo Meder, Martine de Bruin, Maarten van der Peet, Ellen van der Grijn, Marianne van Zuijlen

    Financiering: Meertens Instituut

    Korte beschrijving:

    Bij de mondelinge overlevering (orale transmissie) van volksliederen en volksverhalen treedt enerzijds variatie op; anderzijds blijven sommige elementen van het lied of het verhaal behouden. Dit onderzoek richt zich op de vraag welke structurele en cognitieve elementen onderhevig zijn aan variatie en welke stabiel zijn. Tevens wordt onderzocht hoe het komt dat een lied of verhaal ondanks de variatie herkenbaar blijft.

    Grammatica's op de kaart

    Projectleider: Sjef Barbiers

    Medewerkers: Hans Bennis, Gertjan Postma, Marc van Oostendorp, Erik Tjong Kim Sang (postdoc)

    Financiering: NWO

    Korte beschrijving:

    De dialectatlassen die de afgelopen jaren zijn gemaakt laten vooral de geografische spreiding van afzonderlijke taalkenmerken zien. Een belangrijke hypothese in de theoretische taalkunde is echter dat een dialect (of taal) geen toevallige verzameling van afzonderlijke taalkenmerken is. Elk dialect heeft een grammatica, een cluster van taalkenmerken die op een systematische manier met elkaar samenhangen. Doel van dit project is om grote hoeveelheden dialectdata kwantitatief te analyseren, de clusterpatronen die daaruit voorkomen theoretisch te modelleren en de resulterende (deel-)grammatica's op de kaart te zetten. Meer informatie op de website van het project.

    Poƫzie, ritme en metrum


    Projectleider:                       Marc van Oostendorp

    Medewerkers:                     Louis Grijp, Varun DeCastro-Arrazola

    Financiering:                       NWO-Horizon

    Korte beschrijving:

    Ritme speelt een rol in elke menselijke activiteit waarbij geluid wordt gemaakt: poëzie, (niet-dichterlijke) taal en muziek. In muziek wordt ritme beschouwd als een van de dimensies die structuur aanbrengt, samen met melodie en klankkleur. In taal is ritme een eigenschap die verschillende taaltypes onderscheid. Het metrum in poëzie is een afwisseling van beklemtoonde en onbeklemtoonde lettergrepen. In dit project wordt onderzocht wat de universele aspecten zijn van metrum en in hoeverre ritme in taal en muziek een gedeelde menselijke vaardigheid is.

    Impact of Circulation

    De centrale en actuele vraag binnen dit onderzoeksprogramma is wat de effecten zijn van circulatie (o.a. migratie van bevolkingsgroepen) op de sociale, economische, talige en culturele structuur van de samenleving, in heden en verleden. Het programma is een samenwerkingsverband tussen het Meertens Instituut, het Huygens ING en het IISG (samen het KNAW Humanities-cluster).

    Taal en getal

    Projectleider:                       Sjef Barbiers

    Financiering:                       NWO-Horizon

    Korte beschrijving:

    Dit project richt zich op het talige systeem van telwoorden, rangtelwoorden en hoeveelheidsaanduiders als ‘weinig’ en ‘veel’. De vraag is in hoeverre en hoe het talige systeem bepaald wordt door de niet-talige getalssystemen die bij pasgeboren kinderen en bij dieren aanwezig zijn. Eén deelproject onderzoekt de eerste-taalverwerving van (rang-)telwoorden en kwantificeerders. Een tweede deelproject onderzoekt deze vraag vanuit taalvergelijkend en taaltheoretisch perspectief. Een database van (rang-)telwoord- en kwantificeerdersystemen zal worden gebouwd om vergelijking van talige getalssystemen mogelijk te maken.

    Invarianten in taalverandering

    Projectleider: Gertjan Postma

    Medewerkers: Ben Hermans

    Financiering: Meertens Instituut

    Korte beschrijving:

    Als de wereld om ons heen verandert, blijven toch sommige eigenschappen onveranderd. Dat worden wel invarianten of behouden grootheden genoemd. Zo blijft de totale energie bij een vallende bal (wet van Newton) constant. Bij taalveranderingen bijft de 'zwaarte' van een lettergreep constant. Dat betekent dat een klinker gerekt wordt als er een medeklinker wegvalt. In dit project wordt een speurtocht ondernomen naar dergelijke taalkundige invarianten.

    Taalportaal

    Projectleider: Ton van der Wouden

    Medewerkers: Hans Broekhuis, Marc van Oostendorp, Hans Bennis, Kathrin Linke

    Financiering: NWO-groot

    Korte beschrijving:

    Binnen het Taalportaal wordt een virtueel taalinstituut ontwikkeld waarin alle grammaticale kennis over het Nederlands en Fries is samengebracht. Informatie over syntaxis, morfologie en fonologie wordt op een gestructureerde manier gepresenteerd. Op die manier wordt het toekomstig onderzoek naar grammaticale aspecten van het Nederlands en Fries vergemakkelijkt. Het project is een samenwerkingsverband met het INL, de Fryske Akademy en de universiteiten van Leiden en Utrecht.

    Levenscyclus van liquidae

    Projectleider: Marc van Oostendorp

    Medewerkers: Ben Hermans, Frans Hinskens, Etske Ooijevaar

    Financiering: Meertens Instituut

    Korte beschrijving:

    In dit project wordt de uitspraak van de consonanten/l/ en /r/ - samen bekend onder de naam liquidae – bestudeerd in huidige variëteiten van het Nederlands. Daarnaast wordt gekeken naar de historische ontwikkeling van deze klanken. Enerzijds wordt sociolinguïstisch veldwerk uitgevoerd waarbij geavanceerde opnameapparatuur wordt gebruikt. Voor het historische onderzoek wordt anderzijds gebruikgemaakt van elektronische bronnen via Nederlab.

    The Birth of the Iamb in the Early Renaissance Low Countries

    Projectleider: Marc van Oostendorp

    Onderzoeker: Mirella De Sisto

    Financiering: KNAW Humanities-cluster

    Binnen dit project wordt aan de hand van een casestudy bestudeerd hoe talen veranderen door taalcontact, hoe poëtisch tradities veranderen door cultureel contact en hoe veranderingen in de taal invloed hebben op de koers van poëtische tradities. Als onderzoeksperiode wordt de 16e eeuw gekozen, een periode waarin de Lage Landen (Antwerpen, Leiden en Amsterdam) een belangrijk centrum voor internationale, culturele en intellectuele leven waren. Bestudeerd wordt hoe invloeden uit verschillende bronnen (Frankrijk en Italië) werden geïntegreerd.

    Lokale identiteiten en culturele praktijken

    Projectleider: Leonie Cornips

    Medewerkers: Irene Stengs

    Financiering: Meertens Instituut/NIAS

    Korte beschrijving:

    Dit onderzoek richt zich op ‘taalcultuur’, een concept dat uitdrukking geeft aan de verwevenheid van cultuur en taal in het uitdragen van lokale identiteit. Dit betekent dat talige elementen (taalkeuze, woordgebruik, grammatica) een inherent onderdeel zijn van culturele praktijken die specifiek met het lokale verbonden worden (feesten, gerechten, sporten etcetera).  Door te onderzoeken hoe culturele en talige praktijken elkaar versterken in het vormen van lokale identiteiten, welke keuzes daarbij worden gemaakt, en wie, waar, wanneer en waarom deze middelen inzetten, proberen de onderzoekers zicht te krijgen op de machtsrelaties binnen en tussen economische, politieke en culturele centra en periferieën. Als casus is gekozen voor taalcultuur in Limburg. Door middel van veldwerk wordt bestudeerd hoe inwoners en buitenstaanders Limburgse eigenheid en diverse lokale identiteiten binnen de provincie beleven en vormgeven.

    Deelproject 1: Taalkeuze in een zorginstelling in Limburg. Dit project maakt deel uit van het Europese project Advancing the European Multilingual Experience.

    Het onderzoek wordt uitgevoerd door Jolien Clijsen

    Deelproject 2: Onderzoek naar cognitieve voordelen bij tweetalige dialectsprekende kinderen in Limburg. Download hier de folder voor ouders (pdf).

    The Circulation of Race? The Zwarte Piet controversy and debates on race and racism between Amsterdam, New York, and Paramaribo

    Onderzoeker: Markus Balkenhol

    Financiering: KNAW Humanities-cluster

    In dit project onderzoekt Markus Balkenhol, uitgaande van de discussie rondom het Sinterklaasfeest in Nederland, hoe noties van ras en racisme circuleren tussen Nederland, de Verenigde Staten, en het Caraibisch Gebied. Hoe beïnvloedt deze internationale, trans-Atlantische context de manier waarop in Nederland over ras gedacht en gesproken wordt? Welke vormen van solidariteit en identificatie onstaan daarbij?

    Muziek en taal

    Projectleider: Louis Grijp

    Medewerkers: Marc van Oostendorp

    Financiering: NWO-Horizon

    Korte beschrijving:

    Muziek en taal hebben veel gemeen. Beide zijn gebaseerd op regels en maken gebruik van recursie, de mogelijkheid om zinnen of muziekfragmenten tot in het oneindige uit te breiden. Kinderen verwerven muziek en taal zonder moeite, wat een aangeboren vermogen suggereert. In dit project wordt onderzocht hoe muziek en taal tot elkaar in verhouding staan. Meer specifiek wordt bekeken in hoeverre toonhoogte (‘pitch’) een aangeboren of aangeleerde vaardigheid is, en hoe de perceptie van toon is in muziek en taal.

    Tunes & Tales

    Projectleiders: Louis Grijp, Theo Meder

    Medewerkers: Peter van Kranenburg, Berit Janssen, Folgert Karsdorp, Martine de Bruin, Ellen van der Grijn, Marianne van Zuijlen

    Financiering: Computational Humanities (KNAW)

    Korte beschrijving:

    Dit onderzoek gaat uit van de hypothese dat volksliederen en volksverhalen bestaan uit reeksen van motieven. In het project wordt een computerprogramma ontwikkeld dat de motieven van grote hoeveelheden liederen en verhalen bloot kan leggen. Vervolgens wordt een model ontwikkeld waarmee de variatie van deze motieven wordt gesimuleerd en voorspeld in het proces van mondelinge overlevering.

    Nederlab

    Projectleider: Nicoline van der Sijs
    Medewerkers: Sjef Barbiers, Hans Bennis, Ben Hermans, Gertjan Postma, Marc Kemps Snijders
    Financiering: NWO-groot, KNAW, CLARIN, CLARIAH

    Korte beschrijving:

    Binnen Nederlab wordt een grootschalig onderzoekscorpus ontwikkeld voor geesteswetenschappelijk onderzoek. Nederlab biedt aan onderzoekers de mogelijkheid alle gedigitaliseerde teksten die relevant zijn voor de geschiedenis van de Nederlandse taal en cultuur tegelijkertijd te doorzoeken en te analyseren: van de oudste geschreven periode (circa 800) tot heden. Hierdoor kunnen geesteswetenschappers nieuwe onderzoeksvragen formuleren en systematisch onderzoek doen naar verandering in cultuur, maatschappij, literatuur en taal.