• Mei 2019: Dertig en nog vrijgezel? Pas dan maar op in Zeeland

    In een Zeeuws dorp belanden vrijgezelle mannen op hun dertigste nog wel eens ‘in de ossewei’. De ossewei? Wat is dat? In NRC legt etnoloog Peter Jan Margry uit wat deze traditie inhoudt.

    Foto: Simone Wolff

  • Maart 2019: Onderzoek naar provinciegevoel

    Friezen zijn het meest van alle Nederlanders trots op hun provincie. Driekwart van de inwoners zegt dat ze zeer trots zijn op Friesland. Op enige afstand volgen Zeeuwen, Drenten en Groningers. De inwoners van Zuid-Holland zijn het minst trots op hun provincie, blijkt uit een onderzoek van I&O Research in opdracht van de NOS en de regionale omroepen.
    Hoe kan het dat het provinciegevoel zo verschilt per provincie? En op welke karakteristieken zijn inwoners per provincie het trotst, en waar schaamt men zich ook wel voor? Etnoloog Peter Jan Margry van het Meertens Instituut duidt de uitkomsten van het onderzoek bij NPO Radio 1.

    Foto: Simone Wolff

  • Mei 2019: Te snel sprekende radiopresentatoren, een probleem?

    In de Volkskrant: het verslag van meneer Rogge (90), een trouwe radioluisteraar, die in de afgelopen tien jaar steeds meer moeite heeft gekregen met het goed verstaan van radiopresentatoren. Natuurlijk speelt ouderdom hierbij een rol, erkent hij, maar vroeger leken presentatoren duidelijker te articuleren, met zorgvuldige dictie. De Volkskrant toetste deze waarneming bij Marc van Oostendorp, als taalkundige verbonden aan het Meertens Instituut. Een bekende klacht, aldus Van Oostendorp. 'Toch is er in Nederland nog geen serieus onderzoek gedaan naar het verschil met vroeger.' In het buitenland wel, zegt hij. ‘Maar daaruit is nooit een groot verschil gebleken.’ Lees verder.

    Foto: Simone Wolff

  • Maart 2019: Onderzoek naar de beginperiode van het Standaardnederlands

    Binnenkort, voor het eerst in de geschiedenis van het Nederlands, komt er een ware goudmijn beschikbaar voor onderzoek naar de beginperiode van het Standaardnederlands, zo schrijft taalcolumnist Ewoud Sanders in NRC. Dit is onder meer te danken aan de historisch taalkundige Nicoline van der Sijs van het Meertens Instituut. Zij vond ruim 200 vrijwilligers die graag wilden helpen met het overtikken van 80.000 artikelen uit twaalf zeventiende-eeuwse kranten.
    Van der Sijs deed ook zelf onderzoek naar de beginperiode van het Standaardnederlands, samen met haar collega Marc van Oostendorp. Zij schreven hierover het boek 'Een mooie mengelmoes.' Meertaligheid in de Gouden Eeuw.
    Lees verder in de column van Ewoud Sanders

     

  • Mei 2019: Scam-mails uit Nigeria zijn moderne varianten van vertelcultuur

    Broodje-aapverhalen, sagen, legenden, sprookjes en moppen: hoogleraar volksverhalen en vertelcultuur Theo Meder (Riksuniversiteit Groningen/Meertens Instituut) weet er alles van. Maar naast het bestuderen van oude volksverhalen gaat hij ook op zoek naar nieuwe geschiedenissen. In de Utrechtse wijk Lombok interviewde hij autochtone en allochtone bewoners, hij schreef een boek over de graancirkel-hype uit de vorige eeuw en begaf zich in New Age-kringen. 'Door de geschiedenis heen zijn volksverhalen de barometers van stemmingen in de samenleving', aldus Meder. Moderne varianten van de vertelcultuur zijn tegenwoordig te vinden op internet, Twitter of in de eigen mailbox. Zoals de scam-mails uit Nigeria, waarin bedriegers te-mooi-om-waar-te-zijn verhalen ophangen met het doel de lezer geld afhandig te maken.

    Lees verder over oude volksverhalen, moderne varianten en nieuwe technieken om verhalen te ontrafelen in dit blogbericht van Rijksuniversiteit Groningen

    Foto: Simone Wolff

     

  • Maart 2019: Voed ik mijn kind in het Standaardnederlands op?

    Het wekelijkse dilemma in het Vlaamse dagblad De Standaard is deze keer gewijd aan de vraag of je kinderen het beste in het Standaardnederlands kunt opvoeden. In het artikel geeft Leonie Cornips, taalkundige aan het Meertens Instituut, een antwoord op deze vraag. 'Als ouder kies je het best de taal waarin je je het gemakkelijkst voelt. Je doet je kind niet tekort door het in het dialect of in een tussentaal op te voeden, net zomin als je je kind kansen ontzegt door het in het Turks op te voeden, ook al woon je in Nederland. Het belangrijkste is dat je kind in aanraking komt met een volwaardig taalsysteem.' Lees verder.  
     

    Foto: Flickr.com, Language (CC BY-NC 2.0)

  • April 2019: Onderzoek naar communicatie tussen boer en koe

    Hoe praat een boer met zijn koeien? En wat zeggen die dieren vervolgens terug? Hoogleraar Taalcultuur in Limburg Leonie Cornips van de Universiteit Maastricht, tevens onderzoeker bij het Meertens Instituut, doet daar momenteel onderzoek naar. Bekijk de video van L1.

    Ook op radio L1 sprak Cornips over haar onderzoek naar de communicatie tussen dier en mens.

  • Maart 2019: Scholieren maken profielwerkstuk bij het Meertens Instituut

    Het Meertens Instituut helpt regelmatig scholieren die een profielwerkstuk schrijven aan informatie. Pasgeleden waren Youri, Ricardo en Daan van het Keizer Karel College in Amstelveen bij ons bezoek met vragen over een taalkundig onderwerp. Voor hun profielwerkstuk onderzochten zij hoe de taal van nieuwslezers is veranderd in de afgelopen veertig jaar. Spreken de nieuwslezers van het NOS-journaal vandaag de dag nog hetzelfde als de nieuwslezers in de jaren zeventig?

    Om dit uit te zoeken gingen de scholieren in gespek met hoogleraar historische taalkunde Nicoline van der Sijs en met Kristel Doreleijers, initiatiefneemster van de website ProfielwerkstukTaalkunde. Het heeft een erg leuk interview opgeleverd, bekijk hier het filmpje dat Youri, Ricardo en Daan gemaakt hebben.

     

  • April 2019: Waarom heeft Nederland zo weinig feestdagen?

    In vergelijking met andere landen heeft Nederland bijzonder weinig nationale feestdagen. Alleen het Verenigd Koninkrijk heeft er nog minder. Ons land heeft negen officiële feestdagen buiten de weekenden om: Goede Vrijdag, Tweede Paasdag, Hemelvaart, Tweede Pinksterdag, Eerste en Tweede Kerstdag, Nieuwjaarsdag, Koningsdag en Bevrijdingsdag. Daarvan zijn er twee niet eens echt vrije dagen.

    Read more...
  • Maart 2019: Wij schreven op Het Bureau trouw aan Blok Drente zonder h

    Precies 40 jaar geleden werd Leendert Brouwer, naamkundige aan het Meertens Instituut, na een kortstondige universitaire studie door de toenmalige directeur Dick Blok als documentalist aangenomen. In deze column haalt Leendert herinneringen op aan werken met Blok, die afgelopen maand op 94-jarige leeftijd overleed. Dick Blok was ook de baas van J.J. Voskuil bij het Meertens Instituut. Een leuke terugblik met achtergrondinformatie over naamkundige projecten, niet alleen voor liefhebbers van Het Bureau.
    Lees verder.

    Foto: Leendert Brouwer 
  • April 2019: Afrikaans in de etymologiebank

    In april zijn ruim 15.000 Afrikaanse woorden toegevoegd aan de website etymologiebank.nl. De Afrikaanse woorden kunnen helpen meer te weten komen over betekenissen en uitspraak in het zeventiende-eeuwse Nederlands. Maar ook over de herkomst en ontwikkeling van Afrikaanse woorden.

    De woorden zijn afkomstig uit Afrikaanse woordenboeken en etymologieën. De toevoeging van het Afrikaans geeft de etymologiebank een heel mooie meerwaarde: regelmatig blijkt bijvoorbeeld dat het Afrikaans een oude betekenis heeft behouden die in het Nederlands is verdwenen, zoals tronk voor ‘gevangenis’, of stoep voor ‘veranda’. Ook kan het Afrikaans iets vertellen over de zeventiende-eeuwse Hollandse of Amsterdamse spreektaal. Uit de Afrikaanse vorm kas blijkt dat toen de t na een stemloze medeklinker in het Hollands niet werd uitgesproken, en de korte klinker in Afrikaans botter ‘boter’ en skottel ‘schotel’ reflecteren de oude Amsterdamse uitspraak.

    Lees meer in het blogbericht van Nicoline van der Sijs, historisch taalkundige bij het Meertens Instituut, op de website Voertaal.

     

  • Maart 2019: Kaasjongens in Alkmaar

    Ze is met het witte traditionele mutsje en enthousiasme voor kaas een bekend gezicht op de kaasmarkt: het kaasmeisje. Maar dat beeld gaat in Alkmaar iets veranderen. Dit jaar lopen daar voor het eerst ook kaasjongens rond. Waarom was het tot nu altijd een meisje, en geen jongen? Etnoloog Sophie Elpers van het Meertens Instituut: 'De klederdracht van het meisje is het interessantst, die is het meest pittoresk. Maar het is wel van deze tijd dat er nu een jongen komt.' Lees verder bij Editie NL.

    Foto: Flickr.com, Kaasmarkt (CC BY-NC-ND 2.0)

  • April 2019: Wat is de toekomst van Roodkapje?

    Boekjes, een spaarpot, grammofoonplaatjes, puzzels. Veertig jaar lang verzamelde mevrouw Ineke Reitsma alles van Roodkapje. ‘Maar nu is het mooi geweest’. Van haar collectie schonk zij ruim zevenhonderd boeken aan het Meertens Instituut. Maar wat is het verleden van Roodkapje? En waar gaat het met haar heen? Verhaalonderzoeker Folgert Karsdorp buigt zich met Ineke Reitsma in het radioprogramma OVT over het fenomeen van de onschuld dat een keer niet naar haar moeder luisterde. Naar de uitzending.

  • Februari 2019: Lopen dialecten gevaar om uit te sterven?

    Zijn dialecten aan het verdwijnen, vroeg Nu.nl aan taalonderzoeker Frans Hinskens. Om de verandering van dialecten te onderzoeken, gebruiken wetenschappers verschillende onderzoeksmethoden. Ze kiezen een paar honderd dorpen en steden uit en laten telkens een groep plaatselijke dialectsprekers een lijst met woorden uitspreken. De opnames vergelijken ze met ouder geluidsmateriaal. Of ze laten in hetzelfde onderzoek jonge vrouwen en oude mannen aan het woord. Met de berg gegevens die de onderzoeken opleveren, kun je vaststellen dat het ene dialect sneller verandert dan het andere. "Dialecten die in een klein geografisch gebied gesproken worden, zijn kwetsbaar", zegt Hinskens.

    Welk dialecten lopen het meest gevaar om uit te sterven? Lees hier het verrassende antwoord.
     

     

  • April 2019: Roodkapje had vroeger geen stoere jager nodig

    Het Meertens Instituut krijgt er deze maand in één klap zevenhonderd Roodkapje-boeken bij. Handig voor de studie naar hervertellingen. Waarom werd het ooit zelfredzame meisje in de 17de eeuw ineens een hulpeloos wicht?

    Dagblad Trouw kwam bij ons op bezoek en sprak met onderzoeker Folgert Karsdorp. Karsdorp promoveerde in 2016 op onderzoek naar hervertellingen van het bekendste verhaal ter wereld. Hij bestudeerde zeshonderd Nederlandse Roodkapje-uitgaven uit de afgelopen twee eeuwen. Je zou dus denken dat het sprookje voor hem geen verrassingen meer kent. Maar bij het geschonken materiaal zit veel dat Karsdorp nog nooit heeft gezien. Lees verder in Trouw

    Foto: Simone Wolff

  • Februari 2019: Zeg je áuto of óto?

    Voor de juiste spelling van een woord hebben we de spellingwet of het Groene Boekje, maar voor de uitspraak van woorden hebben we zoiets niet. Zeven of zeuven, Monopólie of Monópoly: hoe je het uitspreekt is vaak een kwestie van smaak. Maar zeg je nou áuto of zeg je óto? Taalkundige Marc van Oostendorp geeft in de BNR Nationale Autoshow uitsluitsel

    Foto: Simone Wolff

     

  • April 2019: De 1-aprilgrap

    De kans is groot dat je onlangs op 1 april in een grap getuind bent. Of dat je de grap doorzien hebt. Jörgen Raymann besteedde in zijn radioprogramma Ask Me Anything aandacht aan het fenomeen 1-aprilgrap. Wanneer is een grap écht grappig? Wie bepaalt dat? Staat humor in ons land onder druk? Wanneer gaat een grap te ver? Beschikt iedereen over even veel humor? Kan je onder het mom van humor alles maken? Peter Jan Margry, etnoloog aan het Meertens Instituut, was te gast in het radioprogramma om deze vragen te beantwoorden

    Foto: Flickr.com, 1 april (CC BY 2.0)

  • Januari 2019: Gele Hesjes-beweging in Nederland niet groot

    In Frankrijk zorgde de Gele Hesjes-beweging voor veel onrust, in Nederland probeerde een groep hesjesdragers hetzelfde te bereiken maar bleven grote demonstraties uit. Ligt dat aan de Nederlandse cultuur? Vice vroeg dit aan Peter Jan Margry, hoogleraar etnologie aan het Meertens Instituut. Margry houdt zich bezig met onderzoek naar brede cultuurverschijnselen. Lees verder.

    Foto: Flickr.com, Gilets Jaunes / Yellow vests in Metz (CC BY 2.0)

  • April 2019: Wat doen met standbeelden van artiesten die in ongenade geraakt zijn?

    Fans van Michael Jackson kunnen het maar moeilijk verkroppen dat het standbeeld van de artiest dat een McDonalds-parkeerplaats in Best sierde sinds de vertoning van de documentaire 'Leaving Neverland' weggehaald is. In de documentaire beschuldigen twee Amerikaanse mannen de zanger van kindermisbruik. Irene Stengs, hoogleraar antropologie van ritueel en populaire cultuur, begrijpt de beslissing van de fastfoodketen, maar ze begrijpt ook waarom het voor fans een bittere pil is als hun idool in ongenade valt. Lees verder op nos.nl.

    Foto: Flickr.com, Mike Senese, Michael Jackson fan-made memorial posters (CC BY-NC-ND 2.0)

     

  • Januari 2019: Friese boerderijen kwamen relatief ongeschonden uit de oorlog

    Tijdens de Tweede Wereldoorlog werden in Nederland ruim negenduizend boerderijen verwoest. In Friesland was de minste schade. Herbouw van de boerderijen en hoe ze er uit moesten komen te zien, leidde desondanks tot een spagaat. ‘Wederopbouw ervan werd bepaald door een spanningsveld tussen behoud van waarden en innovatie’, schrijft Sophie Elpers, etnoloog aan het Meertens Instituut. De nieuwe gebouwen moesten toegerust zijn voor de opdracht om meer en beter voedsel te produceren en dat stond vaak in gespannen verhoudingen met hoe de stallen en schuren voorheen waren gebouwd.
    Lees verder in het Friesch Dagblad

  • April 2019: Breng meer werkelijke kennis in het schoolvak Nederlands (opinie)

    De status van het Nederlands wordt steeds maar lager. Het vak Nederlands is niet populair, er zijn steeds minder studenten en dus in de toekomst ook steeds minder gekwalificeerde docenten. Toch is het helemaal niet lastig daar iets aan te doen, stellen Karin Echten, docente Nederlands in Utrecht en Marc van Oostendorp, hoogleraar Nederlands aan de Radboud Universiteit en het Meertens Instituut, in een opiniestuk in de Volkskrant. Een oplossing ligt voor de hand: breng meer werkelijke kennis in het schoolvak. Zorg dat leerlingen bevraagd worden over de geschiedenis van onze taal en onze literatuur.

    Foto: Simone Wolff

  • Januari 2019: Wat gebeurt er als straks niemand meer Nederlands wil studeren?

    De studentenaantallen bij de opleidingen Nederlands lopen terug. Marc van Oostendorp, hoogleraar aan de Radboud Universiteit en onderzoeker bij het Meertens Instituut, merkt bij iedere voorlichtingsronde hoe weinig populair het schoolvak Nederlands is. Iedere keer moet hij weer uitleggen dat het universitaire vak weinig te maken heeft met wat je op de middelbare school doet bij Nederlands. ‘Laten we even een doemscenario schetsen’, zegt Van Oostendorp. ‘Wat gebeurt er als straks niemand meer Nederlands wil studeren?’ Lees verder in de Groene Amsterdammer.

    Foto: Simone Wolff

  • Maart 2019: Positie en de waarde van de dialecten worden onderschat

    Het is verbazingwekkend hoeveel verschillende dialecten er in een klein land als Nederland worden gesproken. Toch staan dialecten momenteel onder druk en lijken ze te verdwijnen. Alle inspanningen om het tij te keren ten spijt, want taal laat zich niet sturen. Hoogleraar historische taalkunde Nicoline van der Sijs en hoogleraar Taalcultuur in Limburg Leonie Cornips vinden dat de positie en de waarde van de dialecten worden onderschat. Lees verder in het Reformatorisch Dagblad.

    Foto: Simone Wolff

  • Januari 2019: Interview met geluidskunstenaar Elise 't Hart en collectiemanager Douwe Zeldenrust (podcast)

    Elise 't Hart is geluidskunstenaar. Ze is de eerste 'artist in residence' ooit bij het Meertens Instituut in Amsterdam. Daar grasduint ze in een collectie van meer dan zesduizend uur opnamen van vrijwel alle dialecten in Nederland, liederen en volksverhalen. Het gaat haar om de bijvangst: geluiden die per ongeluk in de opnames zijn geslopen, zoals tikkende klokken, rinkelende koffiekopjes en sigaren die worden aangestoken. Ze brengen vergankelijkheid ten gehore. Elises project heet 'Hoe klinkt de tijd?'.
  • Maart 2019: 'Plat proat'n' meerwaarde in de zorg

    De streektaal heeft een positief effect op het geestelijk welzijn van bewoners van verpleeg- en verzorgingshuizen. Doordat senioren ‘plat’ kunnen praten, kunnen ze hun klachten en gevoelens beter onder woorden brengen. Bovendien ontstaat eerder een klik met dialectsprekend personeel. De streektaal kan met het oog op de vergrijzing die ons land de komende jaren te wachten staat een prominente rol gaan spelen in de zorg. Dat blijkt uit onderzoek in opdracht van de Universiteit Maastricht en het Meertens Instituut, dat zich bezighoudt met studie naar de Nederlandse taal en cultuur. Onderzoeker Jolien Makkinga kwam tot haar conclusies na onderzoek in een verzorgingshuis in Maastricht. Er kleven echter ook risico's aan het gebruik van dialect in verzorgingshuizen. Lees verder bij RTV Oost.

     

  • Januari 2019: Meertaligheid of mengelmoes?

    De Stichting Jacob Campo Weyerman publiceerde een recensie van het nieuwjaarsboekje van het Meertens Instituut 'Een mooie mengelmoes'. Meertaligheid in de Gouden Eeuw, geschreven door de taalkundigen Nicoline van der Sijs en Marc van Oostendorp. Het nieuwjaarsboekje bestaat uit twee delen. Het eerste deel gaat over de taal van de krant in de zeventiende eeuw, het tweede deel gaat in op de ontwikkeling van de taal van de dichters.

    Een fragment uit de recensie: 'Vanaf pagina 60 valt de lezer, ook de doorgewinterde, in heel wat verbazingen, in het bijzonder waar de eerste resultaten van systematisch onderzoek van gedigitaliseerde krantenbestanden worden geboden.' Meer lezen.

     

     

  • Maart 2019: 'The Dutch Belt' in Amerika bleef 200 jaar Nederlands praten

    Vanaf 1609 bevolkten Nederlandse kolonies de Amerikaanse Hudson Valley alsook delen van de (huidige) staten New Jersey, Pennsylvania, Maryland, Connecticut en Delaware. Zij noemden dit Nieuw Nederland. In 1664 nam Engeland de macht over - Nieuw Amsterdam werd New York - maar de Hudson Valley, ook wel The Dutch Belt, bleef daarna nog ruim 200 jaar Nederlands praten. Hoogleraar historische taalkunde Nicoline van der Sijs van de Radboud Universiteit en het Meertens Instituut wordt door het Engelstalige tijdschrift Hudson Valley Magazine geïnterviewd over deze historische ontwikkelingen. 

    Foto: Rijksmuseum, Kaart van Noord-Amerika, anoniem 1735

  • Januari 2019: What's in a name? De tijdgeest!

    De voornamen die kinderen krijgen, tekenen een samenleving. Al die ouders die maken een individuele keuze, maar opgeteld bieden die gekozen voornamen een inkijkje in de tijdgeest. Dat maakt het interessant om patronen te zoeken in de namen die ouders kiezen. 

    Read more...
  • Maart 2019: Nieuwe feiten over naamswijzigingen

    Onlangs was in het nieuws dat het aantal naamswijzigingen opmerkelijk vermeerderd is. Maar is dit wel zo? Naamkundige Leendert Brouwer (CBG, Meertens Instituut) zet daar zijn vraagtekens bij. En passant geeft hij in zijn blog achtergrondinformatie over naamswijzigingen die minstens zo interessant is. Lees verder op Neerlandistiek.