Handel, H. Donatus

Cultusobject: H. Donatus
Datum: Tweede zondag in juli (+ octaaf)
Periode: 1861 - 1984
Locatie: Kloosterkerk van de capucijnen
Adres: Pater Petrusstraat 21, 5423 SV Handel
Gemeente: Gemert-Bakel
Provincie: Noord-Brabant
Bisdom: 's-Hertogenbosch
Samenvatting: De oprichting van een broederschap in 1861, gevestigd in de kerk van de capucijnen te Handel, bracht een verering voor de in Brabant geliefde 'donderheilige' Donatus op gang. De later aan de verering verbonden aflaten en de nabijheid van het Mariaheiligdom zorgden voor een sterke toename van het aantal vereerders, tot uit de verre omtrek. Sinds de jaren vijftig van de 20e eeuw was de verering tanende totdat deze vanwege de sluiting van het klooster in 1984 definitief stopte.
Auteur: Marc Wingens
Illustraties:
Topografie - In de jaren 1851-1852 werd het capucijnenklooster van Handel gebouwd met een kerk in classisistische stijl. Het complex ligt op de grens met de gemeente Boekel en sluit aan bij het voormalige klooster van de broeders penitenten en de psychiatrische inrichting Huize Padua in deze gemeente. Het klooster is in 1984 verlaten door de capucijnen.
Cultusobject - Zie voor St. Donatus ⟶ Beers.
- In 1878 ontvingen de capucijnen een gecombineerde reliek van St. Donatus en St. Hubertus van de bisschop van Gent. De reliek is bij de opheffing van het klooster uit de kloosterkerk verwijderd.
Anno 1998 bevindt zich een verzilverd-koperen theca, gevat in een eenvoudige koperen houder met handvat (Ø 9 cm) in het museum van de Nederlandse capucijnenprovincie in 's-Hertogenbosch, waarin, naast kleine partikels van het gebeente van Donatus en Hubertus, partikels aanwezig zijn van St. Jozef, St. Barbara en 'ex loco dorm. B.M.V.' ('uit de slaapplaats van de Heilige Maagd Maria'). Aangenomen wordt dat dit de Handelse reliekhouder is.
- In de capucijnenkerk bevond zich een bruin gepolychromeerd, houten beeld van St. Donatus als Romeins soldaat (hoogte ca. 1 m). Het beeld staat sinds 1985 in de capucijnenkerk te Babberich en is in 1987 gerestaureerd. Het werd in 1906 gemaakt bij de firma A. van Bokhoven in 's-Hertogenbosch.
Verering - Toen de capucijnen zich in 1852 in Handel vestigden, zochten zij naar een mogelijkheid om te kunnen meeprofiteren van de grote aantallen bedevaartgangers die het Mariaoord van ⟶ Handel bezochten dat enkele kilometers verderop aan dezelfde weg lag. Het aantrekken van deze pelgrims zou voor de capucijnen een extra bron van inkomsten betekenen. Na enkele jaren introduceerden de capucijnen een eigen bedevaartheilige: St. Donatus.
- Op 16 augustus 1861 richtte bisschop Joannes Zwijsen van 's-Hertogenbosch in de Handelse capucijnenkerk de Broederschap van St. Donatus op. Paus Pius IX verleende op 29 november van dat jaar een volle aflaat aan de leden van de broederschap, ook aan te wenden ten behoeve van de zielen in het vagevuur. De aflaat kon worden verdiend op de tweede zondag van juli en tijdens het octaaf. Sinds 1922 hielden kruisheren uit Uden (⟶ Uden, O.L. Vrouw) de predicatie op de feestdag.
- Dankzij de nabijheid van het grote bedevaartoord van O.L. Vrouw van Handel werd de verering van Donatus een groot succes. In 1875 had de broederschap al 20.000 leden. Als bijvoorbeeld de Valkenswaardse processie van O.L. Vrouw van Handel haar jaarlijkse bezoek had afgelegd, werden er telkens 20 tot 30 personen in de Donatusbroederschap ingeschreven. De deelnemers aan de Valkenswaardse processie hadden de gewoonte om te biecht te gaan in de capucijnenkerk alvorens de kapel van O.L. Vrouw van Handel te bezoeken. In de broederschap werden ook personen uit verder weg gelegen plaatsen ingeschreven, bijvoorbeeld uit Nijmegen en Rotterdam. De Donatusbroederschap bloeide tot ver na de Tweede Wereldoorlog. In 1961 telde zij 7850 leden. Vanaf circa 1965 werden er echter nog slechts af en toe nieuwe leden bijgeschreven.
- De Handelse Donatusbroederschap had sinds 1900 een afzonderlijke afdeling in het Zeeuws-Vlaamse Sluiskil, waar sinds 1899 een capucijnenklooster was gevestigd. De ledenlijst van deze afdeling telt 1298 namen. Waarschijnlijk hing de oprichting samen met de brand die het Sluiskilse klooster binnen een jaar na de oplevering in de as legde.
- In 1924 liet het klooster een Donatusprentje herdrukken waarvan maar liefst 10.000 exemplaren werden besteld voor het bedrag van ⨍80,-. Een boerenechtpaar (beide geboren in 1910) vermeldde in de Brabants Heem enquête (1980) dat zij voor de oorlog bij onweer de Donatuslitanie uit Handel baden.
- Omstreeks 1980 was er op de tweede zondag van juli nog een bescheiden bedevaart van meest oudere mensen. Op deze dag en tijdens het octaaf stond het beeld van St. Donatus voorin de kerk, waar de heilige beter vereerd kon worden. Het beeld was omgeven door bloemen.
- Sinds het vertrek van de capucijnen in 1984 is de verering verdwenen. Tot circa 1990 werden er echter nog enkele tientallen leden in de broederschap ingeschreven door broeder Januarius van Wanrooy, die in Handel was blijven wonen. Anno 1998 bestaat de broederschap niet meer.
Materiële cultuur - Medaille: ovale bedevaartmedaille van aluminium met oogje (2 x 2,8 cm) met op de voorzijde een afbeelding van Donatus met bliksem en de tekst 'H. Donatus B.V.O.' en op de achterzijde de tekst 'Broederschap + van den + H. Donatus' (ca. 1960?).

Devotioneel drukwerk
- Devotieboekjes: 1 Het leven van de H. Donatus; Martelaar, Patroon tegen alle schadelijk onweder etc. (2e dr., Grave: A.F.G. van Dieren; impr. Reek, vicarius apostolicus A.E. Borret, 1838, impr. herdr. J. Cuijten, Haaren 12 mei 1861); 2 Het leven van de H. Donatus; Martelaar, Patroon tegen alle schadelijk onweder etc. (5e dr., Grave: A.F.G. van Dieren; impr. Reek, vicarius apostolicus A.E. Borret, 1838, goedkeuring herdr. 's-Hertogenbosch, bisschop A. Godschalk, 1884); 3 een 'handboekje' uit 1930.
- Broederschapsboekjes: 1 inschrijvingsvouwboekje van de broederschap (10,5 x 7 cm; 8 p.) met op de voorzijde een lithografie van Donatus, staande als Romeins soldaat op een piëdestal voor een door onweer getroffen landschap en de tekst 'H. Donatus, bid voor ons'. Het boekje bevat een korte tekst over de broederschap, een 'Litanie ter eere van den H. Donatus' en gebed (impr. Huize Gerra, bisschop J. Zwijsen, 1862; reimpr. 's-Hertogenbosch, bisschop J. Zwijsen, 1875); 2 inschrijvingsboekje van de broederschap (13,5 x 8,5 cm; 8 p.) met identieke afbeelding en inhoud als nr. 1, maar het boekje is groter en de litho is omgeven door een versierde rand (evulg. 's-Hertogenbosch, J. Pompen, 1910). Het inschrijvingsboekje is gebruikt; de inschrijving vond plaats op 20 juni 1924; 3 volgens Knippenberg (1985, dl. 2; zie Bronnen Literatuur) bestaat er een inschrijvingsboekje uit 1935; 4 inschrijvingsboekje met op de voorzijde een tekening van Donatus als Romeins soldaat, geknield voor een door onweer getroffen landschap (1939). Omstreeks 1980 waren in de capucijnenkerk nog inschrijvingsboekjes uit 1939 verkrijgbaar.
- Prentjes: devotieprentje (10,5 x 7 cm) met een afbeelding van Donatus als Romeins soldaat, geknield voor een landschap dat getroffen wordt door onweer. Op de achterzijde een 'Gebed tot de H. Donatus' (nihil obstat P. Hubertus o.f.m.cap., Handel 12 febr. 1957).
Bronnen en literatuur Archivalia: 's-Hertogenbosch, archivum capucinorum hollandensis: archief van het capucijnenklooster te Handel, kloosterkroniek; inschrijfboeken van de St. Donatusbroederschap, 1862-ca. 1990; archief van het capucijnenklooster te Sluiskil. Eindhoven, Regioarchief: archief Stichting Brabants Heem, enquête r.k. gebruiken (1980).
Literatuur: L.H.C. Schutjes, Geschiedenis van het bisdom 's Hertogenbosch, dl. 4 (Sint-Michielsgestel: Instituut voor Doofstommen, 1876) p. 32; [P. Gerlach], De capucijnen te Handel: gedenkschrift ter gelegenheid van het eeuwfeest van het klooster 1852-1952 (Tilburg 1952); W. Knippenberg, 'Sint Donatus en zijn verering in Nederland', in: Brabants heem 13 (1961) p. 10; D. Gooren, 'Sint Donatus en zijn verering in Nederland', in: Brabants heem 23 (1971) p. 10; Gids voor uw rondgang in kerk en klooster van de Minderbroeders Kapucijnen te Handel (z.p. [ca. 1980]); P.J. Margry, Bedevaartplaatsen in Noord-Brabant (Eindhoven: Bura Boeken, 1982) p. 132-135; W.H.Th. Knippenberg, Devotionalia. Religieuze voorwerpen uit het katholieke leven, 2 dln. (2e dr., Eindhoven: Bura Boeken, 1985) dl. 1, p. 127, dl. 2, p. 187-188.
Overige bronnen: Meertens Instituut BiN-dossier Handel-Donatus; Meertens Instituut volkskundige vragenlijst 64b (1993).

  Mail voor aanvullingen en commentaar.
 
<<