Bunde, H. Rochus

Cultusobject: H. Rochus
Datum: 16 augustus
Periode: Ca. 1850 - ca. 1950
Locatie: Parochiekerk van de H. Agnes
Adres: St. Agnesplein 15, 6241 CA Bunde
Gemeente: Meerssen
Provincie: Limburg
Bisdom: Roermond
Samenvatting: De H. Rochus wordt in Bunde met zekerheid sedert het eind van de 18e eeuw aangeroepen tegen besmettelijke ziekten, waaronder cholera. De eerste berichten over pelgrims stammen van ongeveer 1850. De merendeels uit de nabijheid van Bunde afkomstige bedevaartgangers kwamen op 16 augustus in processies naar de Agneskerk aldaar. Tot circa 1950 heeft de Rochusverering zijn bedevaartkarakter behouden.
Auteur: Antoine Jacobs
Illustraties:
Topografie - In 1145 wordt gewag gemaakt van een kapel in Bunde toegewijd aan de H. Martinus. Deze kapel was eigendom van de proosdij van Meerssen. Pas in 1613 werd Bunde tot parochie verheven. In 1661 wordt Bunde Staats en werd in de kerk een simultaneum gevestigd. Wanneer de kerk en de parochie de H. Agnes tot patroon hebben gekregen is niet bekend.
- De bestaande 18e-eeuwse kerk werd in 1842/1843 naar een ontwerp van architect Jean Dumoulin met een koor, absis en sacristie uitgebreid. De kerk werd in 1905 onder leiding van de architecten Ramaekers en Bingen verder uitgebreid met twee traveeën, twee torens en een sacristie. De voorgevel en torens zijn in neorenaissance-stijl opgetrokken. In 1925 werden nog twee zijkapellen aan het schip gebouwd om het groeiend aantal parochianen te kunnen herbergen. De kerk is sedert 1960 aan de eredienst onttrokken. Een tijdlang was het gebouw buiten gebruik. Later werd het verhuurd; in de kerk was jarenlang een constructiewerkplaats gevestigd. Uiteindelijk heeft de gemeente Bunde de Agneskerk in de jaren negentig gekocht en verbouwd tot cultureel centrum. De kerk ligt in de oude kern van Bunde.
- In 1959-1960 wordt naar ontwerp van de architecten ir. J.F.M.W. van der Pluym (Bunde) en ing. J. Fanchamps (Kerkrade) aan het St. Agnesplein, in het nieuwe centrum van Bunde, de nieuwe Agneskerk gebouwd. Langs de kerk loopt de Sint-Rochusstraat. Het grondplan van deze kerk is rechthoekig en meet 47 x 30 meter. Het schip is eveneens rechthoekig en meet 32 x 21 meter.
- In de oude kerk stond het 18e-eeuwse Rochusbeeld op een sokkel aan de linkerkant op de overgang van het schip naar het koor.
- Anno 1999 staan tegen een hardhouten achterwand in de linker zijbeuk beelden van de parochieheiligen Agnes en Rochus. De beelden staan op houten consoles van circa 80 cm hoogte. Bij de beelden staan diverse planten, een kaarsenbak en een knielbank.
Cultusobject - Rochus werd omstreeks 1300 in Montpellier (F) geboren in een rijke familie. Hij trok zich terug als kluizenaar en bracht een deel van zijn leven pelgrimerend door. Rochus zou vele pestlijders hebben genezen. Tijdens zijn bedevaart naar Rome raakte hij besmet met de pest. Vervolgens zou hij in het bos door een hond zijn gevoed.
- Net als Antonius Abt geldt Rochus als patroon tegen besmettelijke ziekten van mens en vee in het algemeen en tegen de pest in het bijzonder.
- De botreliek van Rochus is gevat in een ronde (ø 5 cm), witmetalen theca met een bewerkte rand. Op het strookje papier in de theca staat: 'S. Rochi'. De echtheidsverklaring is gegeven te Rome op 30 april 1788. De bisschop van Roermond verleende op 9 april 1789 zijn toestemming om de relikwie in Bunde openbaar te vereren.
- Het in 1999 in de kerk aanwezige Rochusbeeld is in de jaren tachtig van de 20e eeuw door pastoor B. Goumans bij een Belgische antiekhandelaar aangeschaft. Vervolgens is het in Bunde door een aantal vrijwilligers gerestaureerd. Het houten beeld toont Rochus staande. Op zijn iets naar voren gebogen rechterbeen is vlak boven de knie een wond zichtbaar. Rochus draagt een lichtblauw onderkleed dat bezet is met gouden lelietakken. Over het onderkleed draagt hij een bruine, roodgevoerde mantel, waarop schelpen zijn gezet. Op zijn hoofd heeft hij een hoed met een schelp. De rechterhand ligt op de borst en in zijn linkerhand houdt hij een zware reisstaf. Rochus wordt geflankeerd door een engeltje (rechts) dat naar zijn wond wijst en een hond (links) die naar hem omhoog kijkt. Het engeltje hoorde oorspronkelijk bij het hieronder beschreven 19e-eeuwse terracottabeeld.
- Het gepolychromeerd, aardewerken Rochusbeeld dat thans in de Credozaal van de Agneskerk staat, stamt uit de eerste helft van de 19e eeuw en is 54 cm hoog. Dit beeld vormt de pendant van een aardewerken Barbarabeeld. Het toont Rochus staande. In zijn linkerhand houdt hij een zware staf met daaraan bevestigd een veldfles. Zijn rechterhand houdt hij voor de borst. Jacobsschelpen versieren het schoudergedeelte van zijn donkerbruine mantel. De lichtbruine tuniek is boven de rechterknie iets opgeschort om de open wond te tonen. Links van Rochus staat een hond met een brood in zijn bek.
- In het patronaatsgebouw van Bunde bevond zich in 1962 nog een 18e-eeuws, 92 cm hoog, houten Rochusbeeld. Dit beeld toont Rochus staande met zijn rechterhand voor de borst en in zijn linkerhand een staf met daaraan een veldfles. Op de schouderpartij van zijn mantel zijn twee jacobsschelpen aangebracht. Zijn lange tuniek valt open zodat een deel van zijn rechterbeen met de wonde zichtbaar is. Links van hem staat een hond, die een brood in zijn bek heeft. Sedert de jaren tachtig is dit beeld niet meer in de parochie aanwezig. Het bevindt zich sindsdien in het horeca-etablissement 'Rochushoeve' te Stein.
Verering - De Rochusverering te Bunde gaat in ieder geval terug tot 1781. Het feest werd toen op 16 augustus gevierd met een hoogmis om 9.00 uur 's morgens, waarbij onder meer de pastoor van Geulle aanwezig was. In de daarop volgende jaren werd het Rochusfeest telkens op deze wijze gevierd. Er waren elk jaar pastoors of kapelaans uit omliggende dorpen aanwezig om te assisteren. Waarschijnlijk beschikte de parochie nog niet over een reliek; een botreliek verwierf men pas in 1788/1789. In 1790 werd naar aanleiding van het Rochusfeest aangetekend: 'Nota in primo Sacro item in Summo exposita fuerunt post lavabo SS Reliquia venerationi' ('NB, tijdens de eerste mis en tijdens de hoogmis waren de HH. Relieken ter verering uitgesteld na de handenwassing'). De aanwezigheid van de reliek zal de verering gestimuleerd hebben, maar concrete gegevens daarover of over bedevaarten ontbreken.
- In de parochiekroniek van Borgharen schreef pastoor Lebens in 1907 hoe een bedevaart van Borgharen naar Bunde ontstond. In de jaren veertig van de 19e eeuw, waarschijnlijk tijdens de epidemie van de jaren 1848/1849, brak in Borgharen een cholera-epidemie uit, die vrij veel slachtoffers maakte. In diverse huizen waren meerdere doden te betreuren. De pastoor ontvluchtte de parochie en liet de zielzorg over aan een franciscaan. 'Gedurende die afschuwelijke ziekte maakten de geloovigen de belofte om jaarlijks in processie naar Bunde te trekken op den 16den Augustus om den H. Rochus te vereeren en de ziekte nam spoedig af'. In 1857 tekende de deken van Meerssen nog op dat de parochianen onder leiding van de pastoor jaarlijks zingend en voorafgegaan door het processiekruis naar Bunde pelgrimeerden. Enige jaren later werd de processie gestaakt, waarna de cholera weer de kop opstak. De parochianen herhaalden toen hun belofte en togen opnieuw in processie naar Bunde. De cholera verdween wederom.
Hoewel de wegen door de weilanden moeilijk begaanbaar waren, mede vanwege het prikkeldraad, en de 16e augustus een ongunstige dag was vanwege de Corneliushoogmis in ⟶ Borgharen zelf, zou het volgens pastoor Lebens in 1907 onverstandig zijn met de traditie te breken.
- In 1920 schrijft de pastoor van Borgharen dat navraag in Bunde en Borgharen duidelijk heeft gemaakt dat de bedevaart op 16 augustus ontstaan is ten gevolge van een cholera-epidemie te Borgharen en dat de eerste processie in 1850 zou zijn gehouden. De processie trok daartoe over een voetpad dat via het landgoed Meerssenhove naar Bunde leidde. Op dat moment bleek deze processie nog te bestaan. Een zegsman kon zich echter niet herinneren dat in zijn jeugd - de jaren twintig en dertig - nog processies naar Bunde kwamen. Wel wist hij uit de overlevering dat dat voorheen het geval was geweest. De feestdag van Rochus werd gevierd als een zondag; de boerenbevolking had die dag vrij. Aan de feestdag was ook de Rochuskermis verbonden, die zich tot op de dag van vandaag gehandhaafd heeft.
- De proclamanda van 1894 vermelden op 16 augustus van dat jaar drie leesmissen (6.00, 7.00 en 8.00 uur) en een hoogmis om 9.30 uur. Een pater uit Maastricht - waarschijnlijk een franciscaan - hield de feestpreek. Om 15.30 uur was er een plechtig lof. Na elke mis was er de gelegenheid om de reliek te vereren. Afgezien van de aanvangstijden van de missen, die wel eens verschoven, was het programma tot in de jaren dertig van de 20e eeuw steeds identiek. In 1942 werd voor het eerst op 16 augustus niet alleen Rochus herdacht, maar ook Joachim, de vader van Maria. Een jaar later werd ook brood gezegend. Vanaf 1943 was de broodzegening een vast onderdeel van de Rochusverering te Bunde. In 1960 werden er op de feestdag nog drie missen en een hoogmis gelezen met reliekverering en broodzegening. De bedevaart was toen reeds nagenoeg verdwenen. De reliekverering is enige jaren later afgeschaft.
- De feestdag van St. Rochus, als tweede patroon, wordt in Bunde nog steeds gevierd. Tot het begin van de jaren negentig werd het beeld dan bij het altaar gezet.
Materiële cultuur - Klok: een van de twee in 1950 aangeschafte luidklokken van de St. Agneskerk is vernoemd naar Rochus.
Bronnen en literatuur Archivalia: Bunde, parochiearchief H. Agnes, inv. nrs. 6-19 (proclamanda), 24 (memorieboek 1781-1791), 155. Maastricht, gemeentearchief: parochiearchief H. Cornelius Borgharen, inv. nr. 4. Maastricht, Rijksarchief: archief bisdom Roermond 1840-1940, inv. nrs. 39-40, rapport van de deken van Meerssen, 20 januari 1857.
Literatuur: W. Marres & J.J.F.W. van Agt, De Nederlandsche monumenten van geschiedenis en kunst. Deel V. De provincie Limburg derde stuk: Zuid-Limburg uitgezonderd Maastricht (Den Haag: SDU, 1962) p. 89-90; W. Van Mulken, Inventaris van de archieven van de rooms-katholieke parochie van de H. Agnes te Bunde 1603 - ca. 1970 (Bunde: z.n., 1975); B. Goumans e.a., Bunde vroeger en nu in beeld. Documenten en foto's (Bunde: Roex, 1981); B. Goumans, De nieuwe kerk van Bunde (Bunde: Kerkbestuur St. Agnes Bunde, 1985); Fr.G.H.M. Crutzen, 'Geloven op straat. Openbare godsdienstoefeningen buiten de gebouwen en besloten plaatsen in de dekenaten Gulpen en Meerssen, 1848/1857', in: Historische en heemkundige studies in en rond het Geuldal 2 (1992) p. 149, 151; Fr.G.H.M. Crutzen, 'De kerk in Epen van bouwmeester Jean Dumoulin', in: Historische en heemkundige studies in en rond het Geuldal 8 (1998) p. 112-114; B. Goumans, Historische straatnamen in Bunde (Meerssen: Heemkundevereniging Meerssen, 1998) p. 49; W. van Mulken, 'De St.-Rochusbedevaart naar Bunde', in: De Gerbergabode. Contactblad heemkundevereniging Meerssen 7 (1999) nr. 3, p. 21-22.
Overige bronnen: Meertens Instituut BiN-dossier Bunde; mondelinge mededeling in 1999 van pastoor A.J.J. Dohmen, emeritus-pastoor B. Goumans, oud-koster Lebens.

  Mail voor aanvullingen en commentaar.
 
<<