HomeDatabankenBedevaarten

Geertruidenberg, H. Gertrudis

Mail voor aanvullingen en commentaar
Cultusobject: H. Gertrudis
Datum: 17 maart
Periode: 13e eeuw (?) - 1573
Locatie: St. Gertrudiskerk (Grote Kerk; thans NH)
Adres: Elfhuizen 3, 4931 AX Geertruidenberg
Gemeente: Geertruidenberg
Provincie: Noord-Brabant
Bisdom: Breda
Samenvatting: Waarschijnlijk is Geertruidenberg in de loop van de 13e eeuw een bedevaartplaats van de H. Gertrudis van Nijvel geworden. Het bezit van de abdij van Nijvel van goederen in of bij die stad heeft indirect tot de benaming van de stad en een Gertrudisverering geleid. De cultuspraktijk is bekend uit twee vermeldingen van opgelegde bedevaarten in de 14e en de 16e eeuw.
Auteur: Peter Jan Margry
Illustraties:
(Klik op afbeelding voor vergroting)
Topografie - De abdij van Nijvel (B) was, mogelijk sinds de 7e eeuw, in Geertruidenberg gegoed. Deze goederen waren afkomstig uit het patrimonium van de ouders van Gertrudis. Door deze relatie is de stadsnaam Geertruidenberg (in de middeleeuwen, met varianten, 'Sente Geertruden Bergh') te verklaren: de abdij had immers St. Gertrudis als abdis. Genoemde goederen zijn in de 11e of 12e eeuw door de abdij van Thorn verworven.
- Geertruidenberg was gelegen in het uiterste zuiden van het graafschap Holland. Kerkelijk behoorde de stad tot 1559 tot het bisdom Luik. Sinds 1815 maakt de stad door een grenswijziging deel uit van de provincie Noord-Brabant.
- Rond het jaar 1100 is in de nederzetting, op het hoogste punt van de 'berg' (rivierduin), een driebeukige romaanse tufstenen kerk gebouwd. Het was de directe voorganger van de gotische St. Gertrudis- (of Grote) kerk. Deze kerk en de omringende hof zijn gelegen tussen de huidige Havendijkstraat, Brandestraat en Kerkstraat; de ingang van de kerk is gericht naar de Markt. Aan de kerk werd in 1310 een kapittel verbonden. Nadien werd het kerkgebouw, tot in de 16e eeuw, regelmatig vergroot. Het middeleeuwse kerkgebouw bestaat heden ten dage uit een driebeukig hallenschip met dwarsarmen en een aan de westzijde ingebouwde toren. De kerk beschikte onder meer over een aparte Mariakapel (⟶ Geertruidenberg, O.L. Vrouw)
Cultusobject - Zie voor St. Gertrudis ⟶ Borgvliet.
- Het is niet bekend of in de kerk een beeld en/of reliek van Gertrudis werd vereerd.
Verering Relatie Gertrudis - Geertruidenberg
- Volgens een oorkonde, gedateerd in het jaar 992 (een falsum uit de 16e eeuw), stichtte de gravin van Strijen een kerk in haar eigen goed van Thorn en schonk zij bij deze gelegenheid aan Thorn onder meer goederen in Geertruidenberg: '[...] Montem littoris ubi beatissima Gertrudis corporaliter conversata est, et cellam habet a beato Amando consecratam [...]' ('in de berg aan de kust [Geertruidenberg] waar de zeer heilige Gertrudis in eigen persoon naar toe is getrokken en waar zij een door de heilige Amandus gewijd kloostertje [of kapel?] bezat'). Hoewel de oorkonde zelf vals is, hoeft de inhoud niet geheel onjuist te zijn. De identificatie van de Latijnse benaming met Geertruidenberg is correct en duidt niet op Bergen op Zoom, waar overigens ook een Gertrudisverering heeft bestaan (⟶ Borgvliet). Het is echter hoogst onwaarschijnlijk dat Gertrudis (†659) werkelijk in Geertruidenberg is geweest en er een kerk of klooster heeft gesticht die door de in Brabant werkzame bisschop Amandus († ca. 678) werd gewijd. Enkele passages in de 11e-eeuwse Vita Gertrudis tripartita (maar ook in andere bronnen) over een apocriefe tocht van Gertrudis naar Karlburg am Main, de stichting van een basiliek en het aldaar afleggen van de kuisheidsgelofte, hebben tot de Geertruidenberglegende geleid. Opgravingen geven bovendien geen enkele aanwijzing voor een voorganger van de kerk uit circa 1100, noch voor het bestaan van bewoning in de 7e eeuw.
- Toch is de vernoeming van de stad (de eerste maal in de stadsrechtverlening van 1213: 'opidanis de Monte Sancte Gertrudis') naar de heilige op zichzelf al een duidelijke aanwijzing voor een bepaalde Gertrudistraditie. De stad heette in een oorkonde uit 967 nog gewoon 'Mons' en is dus in de 11e of de 12e eeuw naar de heilige vernoemd geraakt. Dit stemt overeen met hetgeen Zender (1959) heeft aangetoond, namelijk dat de verering van Gertrudis zich pas in de 11e eeuw aan de enge isolering rond Nijvel heeft onttrokken.
- Niet alleen in de benaming van de stad kwam de verbondenheid met de heilige tot uitdrukking, ook in de jaarlijkse processie op 17 maart, de feestdag van de heilige, was dat pregnant het geval. In die processie beeldden telkenmale 'drie gesellen die Sinte Gertruyden legende' uit. Het is goed mogelijk dat die legende het verhaal uit de oorkonde van 992 weergaf.

Bedevaarten
- De oudste vermelding van de Gertrudiskerk als bedevaartoord dateert van 1310. Toen gaf de bisschop van Luik toestemming de parochiekerk van 'Montis Sancte Gertrudis' te verheffen tot een collegiale kerk: enerzijds om de godsvrucht in de stad in het algemeen te vergroten en anderzijds 'ad honorem dei et gloriose virginis beate Gertrudis cuius veneratio agitur in dicta ecclesia pie supplicationi ...]' ('ter ere van god en van de roemrijke heilige maagd Gertrudis die in genoemde kerk door middel van bedevaarten wordt vereerd'). Behalve deze algemene vermelding zijn er verder twee vermeldingen van opgelegde bedevaarten naar Geertruidenberg bekend.
- Vanwege doodslag werd in 1370 een man door Jan van Blois, heer van Schoonhoven en Gouda, veroordeeld tot een pelgrimage naar Jeruzalem. Daaraan voorafgaand diende hij echter bedevaarten te doen naar Geertruidenberg, naar O.L. Vrouw van ⟶ 's-Gravenzande (dl. 1) en naar het Sacrament van Mirakel te ⟶ Amsterdam (dl. 1).
- Op 31 maart 1535 werden te Turnhout aan een zekere Franssen Moerlants zoenbedevaarten opgelegd naar achtereenvolgens St. Adriaan in Geraardsbergen (B), naar 'Ste Geertruyden' te Geertruidenberg en naar het H. Bloed van ? Boxtel. De bedevaarten moesten met een 'bezunderen ganck' worden uitgevoerd.

Na de middeleeuwen
- Door de reformatie van Geertruidenberg na 1573 hield de Gertrudisverering op te bestaan. Niettemin bleef de herinnering aan de heilige bewaard. In de 18e eeuw werd de O.L. Vrouwekapel in de kerk abusievelijk voor de door Gertrudis gestichte kapel uit circa 650 gehouden die in de valse oorkonde wordt genoemd. Deze verwarring hield waarschijnlijk verband met het feit dat in de middeleeuwen op het Maria-altaar ook een 'Gertrudismis' werd gelezen. Ook Van der Aa (1843) meende dat de fundamenten van die kapel in de kelder van de kerk aanwezig waren.
- In een enquête van Brabants Heem (1980) vermeldde een inwoner van Geertruidenberg dat men na de Tweede Wereldoorlog vanuit de stad wel eens op bedevaart ging naar het Belgische Nijvel, de bakermat van de Gertrudisverering.
Materiële cultuur - Op middeleeuwse zegels en munten komen afbeeldingen van Gertrudis voor, vgl. Rentzmann (1865) onder B.

Bronnen en literatuur Archivalia: Geertruidenberg, gemeentearchief: stadsbestuur 1355-1811. Het archief van de middeleeuwse Gertrudisparochie is niet bewaard gebleven. Eindhoven, regionaal archief Kempenland: archief Stichting Brabants Heem, enquête r.k. gebruiken (1980).
Tekstedities: Acta Sanctorum Martii 17 (Antwerpen 1668) p. 592-600; J.G. Ryckel, Vitae S. Gertrudis, abbatissae Nivellensis Brabantiae tutelaris historicae narrationes tres (Leuven 1632) p. 41; J.G. Ryckel, Historia S. Gertrudis Principis Virginis etc. (Brussel: G. Schouart, 1637) p. 180, over de stichting van een 'cella' door Begga, de zuster van Gertrudis; J. Habets, De archieven van het kapittel der Hoogadellijke Rijksabdij Thorn, dl. 1. Charters en andere bescheiden van 966 tot 1550 (Den Haag: Algemeene Landsdrukkerij, 1889) p. 107-111, de oorkonde van 9 augustus 1310; C.J. Mollenberg, Onuitgegeven bronnen voor de geschiedenis van Geertruidenberg ('s-Hertogenbosch: Teulings, 1899); G. Bannenberg e.a. ed., De oude dekenaten Cuijk, Woensel en Hilvarenbeek in de 15de en 16de-eeuwse registers van het aartsdiakenaat Kempenland, dl. 2 (Nijmegen: Gebr. Janssen, 1970) p. 390; A.C.F. Koch, Oorkondenboek van Holland en Zeeland tot 1299, dl. 1 (Den Haag: Nijhoff, 1970) p. 87, oorkondefragment van 967, 111-116, de oorkonde van 1 juni 992, p. 510-513, stadsrecht van 21 september 1213.
Literatuur: I. van Nuyssenburg, Korte beschrijving van Geertruidenberg etc. (Dordrecht: A. Blussé en zoon, 1774) p. 87, noemt Mariakapel de Gertrudiskapel uit 660; A.J. van der Aa, Aardrijkskundig woordenboek der Nederlanden, dl. 4 (Gorinchem: Noorduyn, 1843) p. 470; W. Rentzmann, Alphabetisch-chronologische Tabellen der Münzherren und Verzeichnis der auf Münzen vorkommenden Heiligen (Berlijn 1865) p. 169, munt uit Geertruidenberg; H.J. Allard, 'De stichting van 't kapittel te Geertruidenberg', in: Taxandria 1 (1894) p. 16; Raymond Peeters, 'Kempense zoengedingen en strafbedevaarten tot aan de vooravond van de beeldenstorm', in: Taxandria [...] Antwerpse Kempen nwe. reeks 28 (1956) p. 62, 97, opgelegde bedevaart vanuit Turnhout; Matthias Zender, Raüme und Schichten mittelalterlicher Heiligenverehrung in ihrer Bedeutung für die Volkskunde. Die Heiligen des mittleren Maaslandes und der Rheinlande in Kultgeschichte und Kultverbreitung (Düsseldorf: Rheinland-Verlag, 1959) p. 92-93, over verspreiding Gertrudiscultus, p. 124, vermelding als kerkpatroon; W.H.Th. Knippenberg, Kultuurhistorische Verkenningen in de Kempen III. Oude pelgrimages vanuit Noord-Brabant (Oisterwijk: Stichting Brabants Heem, 1968) p. 45; H. Halbertsma, 'Geertruidenberg', in: KNOB-Bulletin 75 (1974) p. 250-256, over de kerk; J. van Herwaarden, Opgelegde bedevaarten (Assen: Van Gorcum, 1978) p. 54; Bas Zijlmans, Geertruidenberg Hollands oudste stad (Geertruidenberg: eigen beheer, ca. 1979) p. 111-112; P.J. Margry, Sinte Geertruydenberghe. Onvolgroeide stad uit de middeleeuwen. Een nederzettingsgeschiedenis in het grensgebied van Holland en Zeeland (Amsterdam: doctoraalscriptie UvA, 1983) p.4-9, over vita en de verwarring Karlburg-Geertruidenberg; P.J. Margry, 'De topografische ontwikkeling van Geertruidenberg in de middeleeuwen', in: Jaarboek De Oranjeboom 37 (1984) p. 111-112; H. Stoepker, 'NH Kerk te Geertruidenberg', in: KNOB-Bulletin 1988, p. 21.
Overige bronnen: Meertens Instituut BiN-dossier Geertruidenberg-Gertrudis; Meertens Instituut volkskundige vragenlijst 64b (1993).

  Mail voor aanvullingen en commentaar.
 
<<